k8

2010-09-20T07:48:00.009+07:00

Hướng tới Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội

Hà Nội trong mắt tôi - (BÀI GỐC)

Trần Chiến K3

Hà Nội có nhiều gương mặt, nhìn từ những góc độ khác nhau thì chả “cái” nào giống “cái” nào. Đành chọn một góc mà ngắm nghía nó theo chủ quan mình vậy…

Nẻo xưa đâu tá…

Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ

Nhà thơ Vũ Đình Liên, khi làm mấy câu trên, chưa chắc nghĩ mình đã “đóng đinh” khép lại một giai đoạn văn hoá. Chữ Nho lụi, hồn xưa tản mát, mỗi xuân mới lại thấy “chợ ông đồ” họp một lần ở chân tường Văn Miếu. Khi mấy ông hoạ sĩ vẽ chữ thành tranh bảo đấy là thư pháp, có người reo lên truyền thống đang trở lại. Thực thế không?
Tôi có người bạn làm ở một cơ quan nghiên cứu quá khứ. Yêu nghiệp, kính trọng cái cổ xưa, cả chục năm sau khi ra trường, anh hầu điếu các giáo sư, chúi mũi vào đám thư tịch cổ. Quãng bốn chục thì lấy vợ, và thốt ra: “Thư viện quốc gia xếp tôi vào loại bạn đọc lỳ lợm nhất, nhưng giờ thấy nó chả đến đâu. Viện tôi ít việc, cán bộ nghiên cứu làm thợ nề, viết luận văn thuê, nghĩa là đời không cần mình...”. Những lời nghe thật cám cảnh! Có vẻ như một “mầm non trí thức” sẽ lụi tàn.

Rồi mới đây gặp lại, thấy anh trẻ trung, hiện đại hẳn. Làm không hết việc, bình thường dậy chữ Nho ở nhà, thỉnh thoảng đi xa dựng phả cho dòng họ, dịch văn bia, có khi tát ao để lôi tượng đá, bia đá ném xuống hồi chống mê tín dị đoan lên, còn mò được cả hoa cái cụ nghĩa quân Cần Vương đánh Tây bị nó chặt đầu thời cách nay trăm năm. Viện anh ngoài buổi họp chung vắng vẻ, ai cũng bận “giúp” các nơi viết sử địa phương. Những ông trước nay kiếm tiền kiểu “năng động” giờ mới tiếc mình không dùi mài vốn cổ, học chữ người xưa, nay chả ma nào mời. Mà tỉnh, huyện giờ người ta ưa làm địa chí, khoa học, phong phú hơn, chứ hệ thống lịch sử Đảng bộ từ cấp xã trở lên đã làm xong cả rồi, và cũng eo hẹp, không kham nổi nhu cầu dân trí cũng như quan trí. Anh hồ hởi khoe với tôi những bản rập văn bia, bản chụp sắc phong, phả hệ. Lớp Hán Nôm của anh đông sư sãi sắp nhập học viện, vài anh “số” ăn lộc Thánh, tức sẽ xung vào “nghiệp” cúng bái. Lại một đại tá chỉ cần qua Tam Tự Kinh để đọc được lịch sử họ mình, một ông thời cải cách ruộng đất quy tội địa chủ hăng quá, nay muốn vớt vát lại cái “cục” mình đã “quăng” vào quá khứ. Đọc tạp chí Xưa & Nay, họ ầm ầm thảo luận sao nhà Nguyễn được ghi nhiều công sức thế, những Phan Thanh Giản, Mạc Thiên Tích té ra là thế này thế nọ, mà sao đánh giá trong sách giáo khoa vẫn chả động gì nhỉ...

Thành phố, và phải suy rộng ra cho cả vùng xung quanh, trong “đà” hội nhập vào hiện đại hoá, công nghiệp hoá, có một dòng chảy theo hướng truyền thống. Âm thầm, phải len lách, có khi tự xác định tiêu chí, nó thật bền bỉ, chỉ ngun ngún như nén nhang cháy trong đêm. Những ông già tìm về quá khứ để giữ nếp nhà nếp làng, răn dậy con cháu. Những trí thức dăm ba ngoại ngữ chán nản vì đi đình chùa vãn cảnh không đọc được chữ cha ông. Thậm chí, những anh trẻ trai chỉ cần vũ trang vài chữ “phúc lộc thọ khang ninh” với “tâm”, “nhẫn” để kiếm tiền thập phương kì lễ hội. Cái dòng chảy ấy không ồ ạt reo vang, người “bơi” bên trong rất cô đơn, có khi còn tự giấu mình đi, mà nhanh nhách dai, mà gặp tri kỷ thì sướng phát rồ. Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp dựng tượng Phật trong nhà. Hoạ sĩ Quách Đông Phương được tĩnh tâm trong “chùa” tại gia giữa phố. Hoạ sĩ Thành Chương gọi chốn bồng lai của mình là “phủ”. Dân văn nghệ, hướng về Chân – Thiện – Mỹ, làm vậy cũng dễ hiểu. Nhưng còn bao người thường, những cựu cán bộ phụ nữ xung vào đội tế nữ quan, lễ hội nào cũng có mặt, những quan chức mở miệng vô thần nhưng tìm cách vứt vàng vào yểm tâm ngôi tượng đang đúc..., họ có những căn gì, duyên gì? “Thế giới quan” của họ là duy vật hay “lấp lánh tâm linh”?

Nhu cầu về cội, tìm lại di sản trong quá khứ có những nguyên do thật phong phú. Trước tiên, chả phải Nho giáo là con số không tròn trĩnh, nếu không thì cả nghìn năm nay, cứ kể từ ông trạng khai khoa Lê Văn Thịnh đi, các cụ đã không tôn đây là Đạo Thánh Hiền. Lời người xưa chí lý, đọc như được “sang ngang” cái tâm hồn, những quan niệm nhân văn, đạo đức nuốt đi, cuốn mình đi. Đã có một thời Nho giáo bị đồng nhất với khái niệm phong kiến để phải bài trừ, chôn chặt. Nhưng các triều phong kiến có tinh thần dân tộc đã dùng nó như một công cụ để tề gia trị quốc yên dân đấy chứ. Các bậc Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông không có chữ, có Đạo, làm sao vĩ đại được vậy! Thời nào cũng phải có lý tưởng. Lý tưởng, đơn giản đi, như một thứ thần tượng, để thiên hạ hoà vào một mối mà noi theo. Cụ thái thú Sĩ Nhiếp từ phương Bắc sang cai trị, thương dân Giao Châu dạy cho chữ Thánh Hiền, nên được tôn là “Nam Giao Học Tổ”. Nho Giáo dần chiếm chỗ của Phật Giáo là vì bên cạnh phần cao cả của tâm hồn, khái niệm “quân tử”, còn có sức mạnh thế tục rất lớn, rất thực tế.

Rồi Nho tàn, gắn với thay đổi về chính trị. Quốc ngữ mà Alexandre de Rhode mang lại đẩy văn hoá ta đến gần với thế giới hiện đại, nền khoa học, công nghiệp tiên tiến, nhưng lại gián tiếp là nhát kiếm chí mạng chém vào sự liên hệ với quá khứ. Trường thi kiểu cũ bỏ hẳn, chữ Nho không còn tác dụng, bị quên dần, gần như quên hẳn. Nhưng rồi cũng đến cái lúc những thần tượng xã hội hằng noi theo mỗi ngày mỗi héo đi, rơi rụng, thì vì chưa có cái mới “lắp” vào, hoặc đã có nhưng nó không thuyết phục, người ta lại có nhu cầu tìm về cái cũ. Người đô thị, nhất là trí thức, vãn cảnh đình chùa, đứng trước tấm bia ghi sự tích cái nơi mình đang ở mà tựa trước bức vách, hẳn phải tức tối chứ. Càng tức tối khi đấy là “nguyên khí” mà các cụ mình hằng tựa vào cả nghìn năm. Và voi đá ngựa đá bát bửu cửa võng sẽ có hồn vía hơn khi người ta am hiểu cái không gian xung quanh, dính dáng đến nhân vật được thờ cúng. Có chuyện thật như đùa ở lễ hội nọ: tín chủ đọc danh sách toàn gia cho thầy viết sớ, xong bảo đọc lại xem có chính xác không, thì thầy… chịu, nghĩa là trứơc đó toàn múa bút lăng nhăng.

Dù sao, sự trở về cần thiết trên cũng chỉ để ghi lại những dấu ấn trong quá khứ, để cho khỏi đứt mạch mà thôi. Biết thì khỏi quên, biết để còn mang ơn, tránh cho hiện tại khỏi những chuyện chẳng may, sống khỏi bạc ác, chứ bước vào một xã hội đô thị thì không thể phục cổ hoàn toàn. Lớp Hán Nôm thời nay uyên bác đến mấy không thể tư duy bằng Hán văn nữa. Và một người nghĩ ngợi nói năng giống hệt các cụ cách giờ trăm năm ắt bị đám Tây học Nga học Mỹ học nhạo cợt. Nghĩa là sự trở về ấy đến đâu, như thế nào cần rất được chọn lọc. Chẳng hạn tinh thần “tham nhũng là sỉ nhục” của Nho giáo rất cần thiết, nhưng hạn chế sự độc lập của con người ta lại đã là hạn chế, trói buộc rồi...

Thị dân, anh là ai?

Chốn quần cư.

Nhắc đến tính cách Thăng Long - Hà Nội, người ta thường dẫn câu của Nguyễn Công Trứ “chẳng thơm cũng thể hoa lài / Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An”. Nhưng ở Tràng An, chỉ cái chốn đô hội của chúng ta, chả phải ai cũng thanh lịch, và chả phải đâu đâu cũng là “đô hội”. Là bởi vì cái tính chất quần cư của thành phố. Đấy là cái nơi ai cũng đến được, đến thì ở lại được. Nhiều người về hưu về Hà Nội. Trẻ đánh giầy, mỗi kỳ tết lễ “bỏ” lên xe, cấp quần áo trở về quê, ít lâu lại xuất hiện ở phố. Cuộc sống xa nhà đầy bất trắc, tai nạn, bệnh tật, hiểm nguy rình rập, chừng như đối với những “Ga - vơ - rốt đến từ Thanh Hoá” vẫn cứ hấp dẫn hơn. Nên chi “tôi thị dân, anh thị dân, chúng nó cũng thị dân”. Cố giáo sư Trần Quốc Vượng, khi đưa ra cái “lô gô” nổi tiếng “Hội tụ - Kết tinh - Lan toả”, cũng đồng thời xác định cái tính chất quần cư của thành phố. Ông bảo thật khó định nghĩa thế nào là người Hà Nội, nhưng cái tính chất cá biệt, chỉ riêng nó có thì tồn tại, tồn tại một cách bất diệt qua đằng đẵng những cay nghiệt của lịch sử.

Hà Nội hình thành từ một bến nước ven sông, chắc thế. Từ những căn quán bán nước chè, kẹo bột cho dân đợi đò, khu chợ hiện lên, trao đổi những tre luồng, gạo mắm. Rồi quan binh kéo về, thành trì mọc ra, có khu cho vua và vợ con, khu của lính tráng. Quanh thành là vành đai thị, với những làng nghề đặc trưng, sau trở thành những phố hàng (Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Bông...). Sang thế kỷ XIX, khu phố Tây mọc lên với biệt thự, thư viện, bệnh viện..., nhà gạch có thể tồn tại cả trăm năm thay thế nhà tranh tre “cháy một cái đi vèo cả khu phố được”. Trải cả nghìn năm qua, Thăng Long - Hà Nội bao phen không được “phi chiến địa”, lúc Chiêm Thành ra, Nguyên Mông Minh Thanh xuống, nhưng cái tính chất là bến đỗ cho những đời người bốn phương thì không bao giờ thay đổi. Và lạ chưa, từ cái chỗ tấp lại, chả phải quê hương ấy, có những bông hoa vụt lớn lên, lấp lánh bền bỉ qua năm tháng đoạn trường. Nguyễn Du quê mãi Hà Tĩnh, nhưng nếu không đẻ ở kinh kỳ, chạy loạn muôn nơi ăn lộc hai triều, làm sao để lại được gương mặt buồn thảm cho đời. Giải nguyên Nguyễn Công Trứ nếu cứ ở Nghi Xuân thì có thể “giương” cái phong cách ngất ngưởng lên? Họ là người tài, đến đây được nhào nặn thì mới thành tinh hoa được. Nói thế lại có thể hình dung tiếp: cũng có bao ông tài hoa hơn Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ nhưng cứ ngâm vịnh sau luỹ tre làng mãi rồi đâm ra gàn dở lụn bại. Cái hồn vía, linh khí, tinh chất gớm ghê của Thăng Long - Hà Nội là ở chỗ này.

Kinh tế đô thị phát triển tạo ra thị dân, và họ tác động trở lại cái “nặn” ra họ. Ngoài nông, Thăng Long có cả sĩ, công, thương, những kẻ làm dịch vụ như¬ kỹ nữ, gánh thuê, thợ nấu ăn... Đô thị phát triển mạnh có lẽ từ thời Trần. Từ “nhà Nho trần xì”, tầng lớp nhà Nho tài tử “ra mắt”, khá gần có Phạm Đình Hổ, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Chu Mạnh Trinh, Tản Đà, rồi hình như chấm dứt ở Nguyễn Tuân. Thị dân cần tiền nhưng không quá coi trọng nó đến mức chôn xuống đất hay làm nhà ngói cây mít như nông dân. Họ có quan niệm chất lượng cuộc sống khác, kiểu như tiêu tiền cho sướng ngũ quan, hình thành nhu cầu chân thiện mỹ. Đi hát (một nhà nghiên cứu nhận xét ca trù, nhất là hát nói, là đặc sản của thành thị), đánh cờ, phóng bút cho sang trọng, dần dần một nền văn hoá quý tộc hình thành với kiểu sống vừa phóng khoáng lại tinh tế. Tất nhiên, mỗi khi có chiến tranh hay thay đổi triều chính, dòng chảy đó lại bị đứt để rồi nối lại khi thời thế ổn định.

Trở lại thời bây giờ: Ai là người Hà Nội? Người đã đến đây từ 30 năm, hay phải từ năm bẩy đời rồi? Mươi năm nay vô số “người tỉnh” đến, đẻ con, đưa bố mẹ ra. Nhiều người “khẩu” một nơi mà “nhân” thì chắc chắn chung thân Thủ đô rồi. Muốn tìm người ở lâu nhất hoá phải ra ven đô, ngoại thành, nơi còn đình làng, nhà thờ họ, bằng khoán điền thổ. Và chính ở đây cũng lại gặp những bất ngờ khác, ví như ông Tổ của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp là tù binh Chiêm Thành. Thành phố không “thuần chủng”, đa tập người, vì thế thật khó xác định một tính cách cho dân của mình, và do đó, những giá trị, tính chất lâu bền cho mình, để mà rồi có thể dự liệu những ý tưởng, giấc mơ xa xôi khác. Và nên chăng dùng tới cái khái niệm “những người sống ở Hà Nội”?

Hình như đây cũng là một đặc điểm của nhiều nơi trong đất nước thời kỳ này. Xem truyền hình phỏng vấn nhiều người ở TP HCM, toàn thấy giọng Bắc. Tây Nguyên xa xôi, theo một con số trên tạp chí Ngok Linh, bên cạnh 1 triệu người bản địa là 3 triệu dân từ nơi khác đến; thiệt hại cho văn hoá rừng vô cùng.

Ai là thị dân?

Nhiều năm qua, chúng ta có rất nhiều chủ trương, biện pháp nhằm xây dựng một cốt cách Hà Nội trên cơ sở văn hoá, đạo đức phù hợp với lối sống hiện đại. Những cuộc vận động xây dựng gia đình văn hoá mới, nếp sống mới. Những chiến dịch giáo dục, thuyết phục trên báo đài, ở đơn vị cơ sở... Tất cả đã góp phần tạo nên một diện mạo tích cực cho Thủ đô. Nhưng cuộc sống lại vẫn đặt ra những vấn đề khác...

Ví như hồi đất nước mới thống nhất, nhiều người vào Sài Gòn ở khách sạn, đã ngạc nhiên vì một lời khuyên đơn giản: “Người thành phố nên đóng cửa ra vào”. Những nhận xét khác: người ở trỏng làm các nghề “phục vụ” rất chuyên nghiệp; lái xe không chen lời sếp, bán hàng mềm mỏng. Họ bằng lòng với công việc của mình, còn cộng đồng tôn trọng nghề của họ. Đây là một đặc điểm của đô thị, con người phân tầng, mỗi anh mỗi kĩ năng rõ rệt, không ai làm thay ai được. Tuy có lịch sử ngắn ngủi nhưng TP Hồ Chí Minh có tính chất đô thị nhiều hơn Hà Nội? Nói thế không phải không có lý. Hơn nửa thế kỷ là thuộc địa Pháp, mấy chục năm dưới ảnh hưởng Mỹ đã làm Sài Gòn gần với xã hội Âu Tây hơn. “Văn Bắc - thơ Trung - báo Nam”, chả phải là nhiều nhà báo gốc Bắc vào Nam đã “quậy” tưng bừng trong môi trường ít nhiều có ảnh hưởng của tự do báo chí đó sao?

Cách mạng nổ ra. Luôn năm chiến tranh. Những thay đổi về chính trị, xã hội, kéo theo “nhân sự lãnh đạo”... Rất nhiều yếu tố khiến cấu trúc dân cư thành phố hoán đổi, bổ sung, di dời, không bao giờ ổn định. Hai quá trình thành thị hoá nông thôn và nông thôn hoá thành thị dù ngược chiều mà đều “chảy” mạnh mẽ. Ví như anh bộ đội “bốn túi chân chì” từ Thanh Hoá ra sau ‘54 vào làm rể gia đình “tạch tạch sè”, con đẻ ra đặc “mùi” thị dân lại là nhân viên ông thủ trưởng vận complet ngậm tăm. Trong mỗi cơ quan, gia tộc, phường phố đều có sự xen kẽ, giao lưu, tranh đấu và chấp nhận nhau.

Một đặc điểm của lối sống nông thôn là chế độ gia trưởng. Một con người tồn tại trước hết thuộc về cộng đồng, làm con ông ấy bà nọ họ kia người làng nớ. Ông trưởng tộc cưu mang cháu chắt hết nhẽ, xẻ cả cửa nhà ra, là một đặc tính tốt, chứ gì? Nhưng đố đứa nào lấy vợ sai ý ông, muốn mở lối đi riêng trong khu vườn (thênh thang) để đi về, tự do đón bạn bè là không thể. Tương thân tương ái đấy, nhưng cũng thật khe khắt. Nó khiến cho sau này, lúc ra tỉnh làm nghề truyền thống, một kẻ hậu sinh muốn sáng tạo thật khó. Chả phải bỗng dưng mà một học giả Pháp nhận xét “sự hình thành trên cơ sở các làng nghề làm chậm quá trình đô thị hoá của Hà Nội”.

“Người tỉnh” lại khác. Anh thị dân tồn tại trước hết với tư cách cá thể độc lập, chịu trách nhiệm về sự lựa chọn, những hành động của mình trong khuôn khổ pháp luật. Và tất nhiên, cả những thể chế đô thị. Mình làm mình chịu, có thể không biết hàng xóm, họ mạc, anh ta chơi với người tận cuối tỉnh. Có gan ăn cắp, làm giầu, học hỏi, sáng tạo, anh ta phải có gan chịu đòn, vào tù, phá sản hay tận hưởng thành công. “Đèn nhà nào rạng nhà nấy”, “anh em kiến giả nhất phận”, anh ta thật khó trách móc người thân đã không can ngăn mình khi sa ngã, cũng không dễ chia sẻ khi hưởng lộc, vì sinh hoạt, ý thức hệ, cá tính đều rành rẽ cả. “Ta là một, là riêng, là thứ nhất”, câu ấy là của Xuân Diệu nói về đỉnh Hy Mã Lạp Sơn. Nhưng nói vui ra, vơ vào theo cách điêu xằng, cũng có thể cho đó là tâm thế tồn tại của thị dân. Trong môi trường mình được là mình, sự sáng tạo, dấn thân, năng động đều dễ dàng, không bị níu kéo, chả phải nhìn ngang liếc ngửa sợ ảnh hưởng đến muôn ngàn mối quan hệ “như ở quê”.

Như trên đã nói, vì liên tục nhập cư, Hà Nội luôn tồn tại những tập người trong lòng. Dân đã ở dăm bẩy đời dễ chấp nhận, tránh va chạm đến chịu đựng, thích làm chuyên môn, văn nghệ, hay “nhường” vị trí thủ lĩnh cho “người mới”. Phải trải quá nhiều biến động thời thế, kém thích nghi với chúng (do đã có cuộc sống ổn định), họ cũng “lười lĩnh”, “yếm thế”, ít tham vọng hơn hẳn, trong khi “người từ quê ra” tính cách mạnh, luôn có xu hướng tiếp tục chiếm lĩnh đỉnh cao. Đất học cung cấp cho kinh kỳ người tài, do sàng lọc tự nhiên mà họ lại “tụ” về một chỗ. Ví như vì đông người Nghệ mà tạp chí Văn nghệ Quân đội được “đặt” là “Văn đội quân Nghệ”, Viện Văn học thành “Viện Văn Nghệ”. Còn trong đội ngũ giảng viên đại học thì khỏi nói. “Hà Nội một triệu Nghệ nhân”, như ông nghị Nguyễn Lân Dũng phát biểu, nên chi đội bóng đá Sông Lam ra thi đấu như ở sân nhà. Người xa quê cũng hay kéo cả họ hàng, người làng ra làm “phên giậu” cho chắc chắn. “Một người làm quan cả họ được nhờ”, biến tướng của câu ấy từ cơ quan, công ty lan ra cả nước ngoài (Nga chẳng hạn), nơi những “soái” cùng “tướng” đều đồng hương trong một doanh nghiệp lẫy lừng. Dù sao, vì lợi ích chung, họ không thể co cụm, kỳ thị hoàn toàn, mà vẫn dùng người tài, chuyên gia, nhưng không ở vị trí quyết định.

Có một quan sát khác khá là “có tính chất xã hội học”: nhiều người ở chung cư sang trọng, vài ba ô sin, ô tô bim bim rồi, vẫn mong có tý đất; ấy là cái đuôi của tâm lý nông dân, không có đất tức vẫn không có gì cả.

Tiểu thị dân lại là một hình ảnh khác. Tủn mủn, dựa cậy, sột soạt sau lỗ khoá, cánh cửa văn phòng, công sở những lời sau lưng, lối a dua, dò xét, nhưng trước mặt lại rất “sĩ”. Thủ trưởng muốn nghe lời nói thẳng không dễ, và nghe được lại rất khó dễ chịu. Đồng sự nhún nhường nhau trước mặt nhưng thị phi, bất hợp tác trong công việc. Người có chút quyền hành thực thi công vụ như ban ơn, còn người đề xuất, dù hợp lý đủ đường, vẫn là kẻ đi nhờ cậy. Những quan hệ dích dắc, có khi phí tổn chả bao nhiêu nhưng đấu trí để giải quyết thì quá mệt, là một nguyên nhân làm nản lòng nhà đầu tư nghiêm túc, những ý tưởng nghiêm túc. Chập chờn tấm lưới rất vô hình, những khuôn thước chẳng thể ngờ trước con người trẻ tuổi được dạy dỗ tính độc lập, có mơ ước hào sảng. Và ai có thể “phê bình” nhau, coi là “vi phạm”, là “khuyết điểm” trước những “tính cách” như thế nhỉ?

Xác định tính chất thị dân

Vì sao ai ai cũng muốn về Hà Nội, chúng tôi sẽ bàn đến trong một bài sau. Nhưng có một điều chắc chắn là làn sóng nhập cư hàng chục năm nay không có ai kiểm soát, đặt vấn đề hạn chế hay chọn lọc. Làn sóng ấy tạo điều kiện cho người tỉnh ngoài, đa tài năng, tinh hoa cũng như cặn bã về thành phố. Bổ sung nhân lực (“thô” thì anh xe ôm, chị “ô sin”, “tinh” thì ông giảng viên đại học, nhà nghiên cứu), nó lại gây sức ép cho thành phố: thiếu trường học, bệnh viện, điện nước, nhà ở, giao thông, vệ sinh... Thử tưởng tượng trong nhà mình có thêm vài người lạ, ai cũng có hoàn cảnh buộc phải xa quê, rồi đặt vào đô thị mà xem, sẽ rất khó để quyết định buông trôi hay là hạn chế. “Nhân đạo” với tập người này thành ra lại “vô nhân đạo” với tập người kia. Hy vọng là bài toán luẩn quẩn này, đã đặt ra bao nhiêu năm, sẽ phần nào giải được khi vùng Thủ đô hình thành, những đại học, cơ quan, khu công nghiệp... được đẩy ra Hà Tây, Lương Sơn. Hy vọng là thế...

Với những đặc tính dân cư kể trên, có thể thấy đặc tính đô thị của Hà Nội còn mỏng hơn Sài Gòn, nơi mới chỉ thành đơn vị “trấn” hơn 300 năm. Nhưng dầu “người tỉnh” về nhiều thế nào, quá trình thị dân hoá cũng vẫn diễn ra ngày một nhanh hơn. Trong gia đình trung lưu có nhiều buồng riêng, bố mẹ không tự do vào buồng con. “Tôi tự hào về bố mình, nhưng trước hết tôi là tôi, với những cái hay dở riêng. Trước người lạ, khi “bị” giới thiệu thân thế ra, người ta chỉ nói chuyện với “con bố tôi” chứ không phải với “tôi”, nó không giản dị, nhiều khi gượng gạo...”, con một cán bộ lão thành bộc bạch. Đẻ ít, có điều kiện kinh tế, những cặp vợ chồng trẻ đều muốn tách khỏi gia đình lớn: “Sống tam tứ đại đồng đường rất gò bó. Mình khá hơn ông anh, muốn ăn ngon chơi khoẻ thì ngại, mà giúp đỡ nhau luôn cũng thế nào... Báo chí hay nêu gương những nhà nhiều tiểu gia đình hoà thuận, chỉ là vì họ không có điều kiện tách ra thôi”. Còn trong xã hội, vai trò chuyên gia, người có hiểu biết trong một chuyên môn sâu ngày càng quan trọng. Đã chả có người rỉ hoen trong cơ quan nọ, khi rời khỏi biên chế thời được trọng dụng ngay ra đấy ¬... Trong những ngôi nhà cao tầng mọc lên ngày càng nhiều, mỗi căn hộ là một thế giới khép kín, những người cùng tầng có con hằng chơi với nhau, gặp nhau trong thang máy đều chỉ ừ ào chiếu lệ. Nhân viên nhiều doanh nghiệp có lệ ăn trưa chung nhưng tiền trả riêng, thuốc lá không mời nhau nhưng xin thì cho. Các cụ văn nghệ cao niên uống bia quán Halida ở Lý Thường Kiệt lập nhóm KAMA, nghĩa là “Không Ai (phải) Mời Ai”. Và rồi đến lượt cỗ cưới, những bà chu đáo lo gắp cho người khác (đa phần không quen biết) lại trở thành nỗi kinh hoàng cho cả mâm. Nhà văn Hồ Anh Thái coi “động thái” gắp ấy là sự cưỡng đoạt quyền tự chọn lựa của người khác.

Nhưng sự giải phóng cá nhân giúp cho người này được độc lập, lại mang tới nỗi cô đơn cho người khác. Nhiều bố mẹ phát phiền vì con cố thủ trong buồng với máy tính và tivi riêng, chỉ có mặt bữa cơm. Ông bà muốn “tạt” sang chơi với cháu không gọi điện trước không được. Tức là sự độc lập cũng nên có chừng mực. Cứ thử đến những nhà nhiều tầng mạn Trung Hoà - Nhân Chính mà xem, có những bà cụ ở quê ra, con lo cho chả thiếu thứ gì nhưng suốt ngày ngồi bậu cửa ngóng người bắt chuyện, chả được như đám “ô sin” cứ bế trẻ xuống sân chung, gặp nhau là tha hồ “buôn”.

Có nghĩa là cộng đồng, “bầy đàn” hay cá thể cực đoan quá, đều có chỗ phát phiền!

Đô thị tự phát

Những điều nhìn thấy

Nhà văn Hồ Anh Thái có lần “cho” nhân vật của mình, từ máy bay nhìn xuống, thấy nhân sinh bên dưới tựa đàn kiến. Cái ý nghĩ có vẻ khinh bạc ấy, nếu chĩa vào Hà Nội bây giờ, cơ hồ như còn trân trọng chán. Kiến là loài có kỷ luật, bầy đàn được tổ chức tốt, kiểu như gặp nhau trao đổi thông tin qua râu là hiểu đường này đi được hay không. Thành ngữ “vỡ tổ” có lẽ chỉ đúng khi chúng bị dội nước, như cách mấy cô bé đã làm trong “Dế mèn phiêu lưu ký” của Tô Hoài. Còn thành phố của chúng ta lại quá nhiều quy luật, chiều hướng chồng lấp nghịch ngược nhau, lắm lúc đem lại cảm giác hỗn độn. Đó có phải là một nhận xét bi quan?

Thế thì quan sát cung cách đi đường của người đô thị chúng ta trước. Kẻ mới mua ô tô toe toe khoe còi to. Xe máy lạng lách, “chảy” theo quy luật nước vào chỗ trũng. Xe đạp đủng đỉnh. Ông nào cũng có “luật” của mình, cứ như cái khái niệm “phần đường không phải của mình” không tồn tại. Những anh quê ra gặp người làng tâm sự dăm ba câu giữa đường. Những chị sành điệu vừa lượn SH, Dylan vừa nhoay nhoáy bấm điện thoại. Người ta chửi cảnh sát giao thông ác, “có tý cũng phạt”, trong khi những ông này lại “chán chả buồn phạt” dân nghèo hay người đi xe đạp. Vắng bóng cảnh phục là đi tắt, vượt đèn đỏ, chết ai đâu mà kiêng. Cho nên ai chấp hành luật thành ngu, người nước ngoài sợ rúm người khi được phép qua đường.

Phố ta nhiều kẻ quê, mà tình quê rất quý. Nên hai ông va chạm sắp đánh nhau, nhận ra giọng đồng hương thì cảm động cùng tiến vào quán bia ngay. Những đội sếp Tây như trong truyện Nguyễn Công Hoan bị lên án. Đã chẳng có máu đồng bào thì chớ, bọn “Min đơ Min toa” này lại ác, cứ nhè thằng vứt chuột chết ra đường, con khạc nhổ lung tung mà phạt. Chúng nó đại diện cho đế quốc, mà đã đế quốc thời cái gì cũng là đồ hủi, nên bỏ. Các vị đại diện pháp luật ít nhiều có thái độ hiền từ trước thói đi đường xấu. Nhưng gần đây, nghe nói công an Hà Nội cho phép cảnh sát giao thông được hưởng một tỷ lệ trong tiền phạt, dù sao sự nghiêm khắc cũng tăng lên được.

Không thể đổ lỗi hoàn toàn cho cảnh sát giao thông, cũng không thể nói thành phố toàn người “đi láo”. Sang mấy năm cuối của thập kỷ đầu tiên trong thế kỷ XXI, cũng có những quy định, những công trình để khắc phục, như xây cầu vượt, làm rào chắn chỗ giao lộ bắt đi vòng…, kể thì cũng là chịu nghĩ chịu làm chịu chi. Nhưng vẫn toàn “thành tích khắc phục”, chứ cái nguyên nhân thì không (thể?) đụng đến. Đây cũng là điều dễ thấy khi trông sang trật tự xây dựng.

Hiển nhiên phải kể trước cái hình ảnh thành phố đang vươn lên tầm cao ở nghĩa đen. Mấy chục khu đô thị mới có trường học, siêu thị, khu vui chơi, thậm chí mặt nước, cây xanh xuất hiện. Hàng trăm chung cư hai ba chục tầng vừa tiết kiệm đất vừa đem lại hình thái mới cho sinh hoạt đô thị: hàng xóm biệt lập không biết nhau, rác đổ vào “ống”, điện nước khí đốt gửi xe có bộ phận quản lý, sáng ra cả nhà chui ô tô vào trung tâm bố mẹ đến sở con học trường “cao cấp”, chủ nhật đi siêu thị mua đồ ăn cho cả tuần. Ở nhà này khổ nhất những bà cụ quê ra, dù con giàu có ngất ngưởng mà không tìm đâu ra đồng hương, thậm chí bị “dốt”. “Ô sin” thì giải quyết nỗi nhớ nhà dễ hơn, tối đến bế con chủ xuống sân trước là tha hồ “buôn” với người cùng đẳng cấp. Căn hộ biệt lập, từ gia đình đến cá thể đều được giải phóng khỏi quan niệm, “quy định” xã hội, cũng nên được đánh giá là một sự tiến bộ.

Có lẽ từ tâm lý cần đất, quý đất của nông dân, nhiều người có của vẫn thấy mình “không có đất” khi ở chung cư. Căn hộ liền kề xây trên đất chia theo lô (đã chấm dứt từ cuối thế kỷ trước) “sang trọng” hơn, hình thành nên khái niệm “nhà công ten nơ”. Sang nữa là những khu biệt thự nhà cửa khuất sau tán cây, tiếc là tâm lý tận dụng vẫn còn đó, nên ít người tôn trọng tỷ lệ nhà - đất khi xây dựng. Không ít chủ, khi kiến trúc sư vẽ tầng một có độ cao quá 4 mét đã “hay là làm gác xép”. Tuy nhiên, chung cư cao cấp hay biệt thự im ỉm đều ít nhiều mang lại dáng vẻ “kiêu sa” cho thành phố, tất nhiên lại làm nảy nở sự so sánh rằng “xã hội đang phân hoá ghê quá”. Và không làm chung cư cao tầng thì đất đâu mà chia mãi!

Cạnh khu đô thị mới thường là làng cũ, cư dân là chủ ruộng đất đã bị lấy. Bỗng nhiên được thành công dân phường, người nội thị hẳn hoi, sang quý thay, họ lại phải đối mặt với tình trạng là nông dân mà không còn đất. Buôn bán, làm thợ, học hành thành trí thức… đều không biết, cầm đống tiền đền bù mất ngủ kinh khủng. Chưa kể ao hồ lấp hết, nước thải chả biết đổ đi đâu, chưa kể cha mẹ muốn chết vì con cái đòi chia tấc đất - tấc vàng hay chơi bời nghiện ngập.

Còn cái lõi của đô thị - khu phố cũ, khu phố Tây và lân cận thì sao? Chật ních. “Phố cổ sống khổ”, ít người tưởng ra điều ấy khi nghĩ về Ba sáu phố phường. Ăn uống ngon, trường học tốt, nhưng ô nhiễm, bất tiện kinh khủng. Thành phố không cho xây cao nên gia đình sinh hoạt trong mươi mét vuông. Hàng Ngang Hàng Đào tiền nong dư dật thì thường bên dưới là dân đến sau, thuộc sở hữu nhà nước, bên trên anh cũ bị cải tạo những năm sáu mươi thế kỷ trước còn sở hữu, không thể thống nhất để sửa sang được. Ai mà ngờ trong khu vực mỗi mét vuông giá ba bốn chục lạng vàng, “tiền đè chết người”, buôn bán rầm rập thuế đóng nhiều nhất thành phố, vẫn còn hố xí xập xệ, cống rãnh ứ trệ. Rất khổ, kể cả khi được phường quận “bầu” lên làm “Gia đình văn hoá tiêu biểu” vì có vài bốn thế hệ cộng sinh hiền hoà.

Trông sang khu phố Tây, không còn mấy cái hình ảnh sang trọng, biệt thự êm đềm ẩn sau cây cối. Nhà bồi nhà bếp đằng sau chia nhau lên tầng, phía trước xuất hiện ki - ốt rồi cũng lên tầng. Ngôi nhà chính các gia đình thành viên chia cắt, sàn gỗ không đánh xi, cầu thang bước chỉ sợ sập, máng sành vỡ rỉ nước bẩn, ban công không ngăn lại thành bếp thì cũng um khói róm than tổ ong. Các khu tập thể cũ như Kim Liên, Trung Tự, niềm mơ ước của công chức cấp sở ngày nào, người ta đục tường nới ban công nới cả tầng bằng “con sơn” đưa ra, kết cấu nhà bị phá vỡ nguy hiểm kinh khủng. Sân chơi cho trẻ con, người già bị lấn dần dần, trường kỳ, nhà mới mọc lên có cửa sổ trông sang nhà cũ rất hồn nhiên. Liệu có thể nói hình ảnh chính của kiến trúc – xây dựng khu nội thị bấy nhiêu năm qua là cơi nới?

Quy hoạch là chứng cứ về tầm vóc nhà quản lý với đô thị của mình, và sự ổn định của đô thị ấy. Vai trò của Pi - ốt Đại đế với Xanh Pê – téc – bua, của vua Lu – i (mười mấy?) với Pa – ri đã rất rõ. Những nguyên tắc của quy hoạch trường tồn vài thế kỷ dù chế độ chính trị luôn thay đổi. Ta thì Lý Công Uẩn khi dời đô ra Thăng Long đã vượt khỏi tầm một thủ lĩnh quân sự, bước sang thời đàng hoàng bang giao thiên hạ. Nhưng chuyện đó lâu quá rồi. Hà Nội gần đây có quy hoạch tổng thể không?

Tất nhiên có! Hình như cái đầu tiên do Liên Xô vạch ra. Sau đấy chiến tranh liên miên xen với hoà bình, xây dựng, nó được điều chỉnh nhiều lần. Những ý đồ đưa Thủ đô lên Xuân Hoà, Xuân Mai (chữ “Xuân” nhiều thật), Vĩnh Yên. Những chọn lựa lấy đâu làm trung tâm. Bao nhiêu lần quyết định là bấy nhiêu công sức, toan tính, và nông dân mất thêm ít đất. Quy hoạch Thủ đô, cả quy hoạch từng vùng trong đó, đôi lần được đem ra báo cáo, lấy ý kiến. Và những đề đạt, trong đó có “cái” của kiến trúc sư Trần Thanh Vân lấy vùng giữa hồ Tây và sông Hồng làm “nhân” thành phố. Tóm lại là nhiều quá, khiến tâm lý “ta không có quy hoạch lâu dài” xuất hiện, rất bất an.

Thế giá trị của những quy hoạch ấy thế nào? Chỉ xin quay lại Bờ Hồ, “lẵng hoa giữa lòng thành phố”, không gian văn hoá - lịch sử mà ai tới Thủ đô cũng phải tìm cách đi bộ đủ một vòng. Nó đã đứng vững được “khoảng” trăm năm, từ khi người Pháp xây toà Thị chính xinh xắn, phố Hàng Khay chỉ lấp xấp hai ba tầng. Được bảo vệ bằng “luật” rằng các kiến trúc quanh đó không thể nhô cao hơn tầm 30 độ so với mặt nước, con hồ huyền thoại “tránh xa” được các kích thước cỡ Nhà thờ lớn. Duy nhất có Thuỷ Tạ lấn sang mặt nước được nhưng cũng khiêm nhường. Tình hình liên tục xấu đi từ khi khát vọng phồn vinh trỗi dậy. Sau đổi mới, ai có điều kiện - trước hết là tiền và quyền lực - đều muốn in dấu ấn lên khu vực huyền thoại này. Nhà bưu điện vuông vức, khối nặng chạy quá dài. Toà Thị chính mới in lên nền trời đường nét nghiêm khắc. Do là đôi công trình nhà nước, báo chí không thể làm gì. Nhưng họ đã ầm lên khi khách sạn Hà Nội vàng và ngôi “Hàm cá mập” thành hình, khiến cả hai phải cắt bớt kích cỡ, kiểu dáng đè nén định có. Thế rồi khi một cơ quan (lại là “ông” Nhà nước) định lên trụ sở đồ sộ “đè” hẳn “luật” 30 độ nói trên, các bên hữu trách như Thành phố, Bộ Xây dựng… đã “phối kết hợp” sửa quy hoạch khu vực Bờ Hồ để không ai nói gì được. “Sửa” mỗi chỗ đó, xong đóng lại không cơi nới thêm trường hợp nào nữa. Mới đây, Điện lực Việt Nam lại mở cuộc xâm lăng đè chết không gian huyền thoại bằng toà siêu thị phía đông, nhưng thất bại; may là báo chí lại được mở mồm.

Hồ Gươm, lẵng hoa giữa lòng thành phố, nếu không được bảo vệ bằng một sắc lệnh cỡ “Chiếu dời đô”, lúc nào cũng bị đặt dưới hoả lực của khát vọng hiện đại hoá.

Lạ, là trong bối cảnh ngặt nghèo ấy dân kiến trúc vẫn mơ màng một không gian còn tươi xanh, đậm tính lịch sử - văn hoá hơn cho Bờ Hồ. Lê Thị Kim Dung, mới đây là Hoàng Thúc Hào, đã giành giải thưởng quốc tế khi muốn có đường đi bộ, giảm bớt tiếng động, xe khói quanh hồ, làm cho nó thật gần gụi thiên nhiên. Tất nhiên đó chỉ là ý tưởng. Tin rằng ai đó thực hiện điều mình nghĩ ra, hoạ có là phát rồ. Kiến trúc sư cứ thi, giành giải để tỏ rằng “tôi cứ giữ quyền mơ mòng đấy”, hay vì cái gì?

Phía thượng tầng

Dăm sáu chục năm nay chiến tranh hoà bình thống nhất đất nước rồi đổi mới… vần vũ, tạo nên những thay đổi trong thành phố. Sau tiếp quản công nông binh lên ngôi, những cán bộ quân sự được cử ra ngoài nắm vị trí yết hầu. Người có của bạt đi Nam, nước ngoài, ai ở lại bị cải tạo nhà cửa rất chới với. Trí thức, nhiều người là con cái khoa bảng phong kiến cũ được tận dụng tuỳ hoàn cảnh, tuỳ mức độ “trầm trọng” trong lý lịch. Chiến tranh tạo dựng một trật tự nghiêm khắc cho sinh hoạt, bổ nhiệm, nói năng, ăn mặc…

Sang thời đổi mới, xã hội có chiều hướng dân sự hơn. Luật pháp được hô ủng. Thì cán bộ đoàn lên ngôi. Nhiều vị trí then chốt không “kinh qua” quá trình này thật khó bổ nhiệm. Phải nói là họ giỏi “hô” lên các phong trào, kiên nhẫn tiến thủ. Khi bằng cấp là một tiêu chuẩn trong nguồn cán bộ, họ lại chịu khó học. Chính trị, chuyên môn phải vững cả đôi chân, nên cấp phòng cấp sở trở lên đều hết bằng này đến bằng nọ. Nghĩa là cán bộ được trí thức hoá. Có cơ quan báo chí quy định ai cũng phải học, rồi chả ai đánh máy, sửa chính tả.

Song song với các thời, các trào lưu cán bộ, là làn sóng nhập cư vừa bền bỉ vừa vũ bão. Thành phố ngày Tết vắng vẻ vì cư dân về quê cả, được hưởng thú đi bộ thấy rất thanh bình. Quá rằm tháng giêng, lao động từ đơn giản đến cao cấp lại ập vào, giải quyết nhiều nhu cầu và cũng gây áp lực không ít. Hà Nội ngày thường dễ chín mười triệu dân. Không ít hơn đâu.

Sang thế kỷ này, Thủ đô mở rộng, đô thị hoá như vũ bão. Cỗ xe thô sơ phải chạy với tốc độ “Công thức I” cuống cuồng cuồng. Những tảng cấu trúc dân cư cũ rơi xuống. Những tập đồng hương đồng môn đồng nghiệp… mọc lên. Khái niệm “nhóm quyền lợi” ra đời và ngày càng hay được nhắc đến. Đấy là những “yếu tố tạo nên hoàn cảnh” phải tính đến khi xem xét phần thượng tầng của đô thị. “Xem” một phần thôi, và tất nhiên là cảm tính.

Về giáo dục, vùng cũ của Thủ đô cơ bản đã phổ cập trung học cơ sở, nhiều nơi xong cả trung học phổ thông. Hệ thống giáo dục thường xuyên, dạy nghề hình thành, vươn lên cao đẳng cả. Những giải thưởng quốc tế (quốc gia thì không tính rồi). Những cải tiến sách giáo khoa, bồi dưỡng giáo viên, tiêu chuẩn hoá học hàm học vị trong các đại học và viện nghiên cứu. Những trung tâm ngoại ngữ nhiều “như nấm sau mưa”. Các trường phân tầng thành đẳng cấp trên dưới, sự xếp sắp lành mạnh và cần thiết. Tóm lại là hình ảnh một xã hội học tập hình thành. Phải công nhận là thanh niên bây giờ nạp vào một lượng kiến thức, ngoại ngữ, cập nhật thông tin để tiếp cận thế giới hiện đại nhiều hơn so với thế hệ cách đây hai ba chục năm. Có thể điểm ra nhiều điểm tích cực nữa về dân trí.

Nhưng phát triển ở nhiều khía cạnh lại khó bề kiểm soát. Nhu cầu học lớn thật, mà ai cũng muốn con thoát kiếp làm thợ. Thế là hình thành cuộc chạy đua từ mẫu giáo: cho học ngoại ngữ, học chữ. Có trường tiểu học chỉ tuyển sinh đã qua mẫu giáo vì “đã biết đọc biết viết”. Trường trung học xịn quát giá nghìn đô (không thể công khai) mà cửa chạy đông nghìn nghịt. Học thêm, nhồi nhét kiểu “gạo”, thầy dậy trò chép rất phổ biến. “Tuổi thơ bị đánh cắp”, ai cũng gào lên như thế nhưng đố thoát khỏi cái guồng quay nghiêm khắc. Hệ thống dậy nghề kiểu cắt may, điện dân dụng chỉ hứng được con nhà nghèo hoặc con thằng giầu mà không bổ đầu nhét chữ được. Bởi ai cũng muốn làm thầy, thành kỹ sư, cử nhân bất kể sau đó ra làm việc trái ngành đào tạo, hệ thống đại học phình to như ung thư. Lấy đâu lắm giáo sư giỏi mà đào tạo lượng tốt nghiệp lớn thế, nên các “hệ” cấp thấp được đẻ ra, bên trên là “lớp tài năng”. Cái hình chóp giáo dục, mô hình phát triển lành mạnh ngày càng vĩ đại phía “thượng tầng”. Điều rất khó ngờ mà tồn tại trong một thời gian dài: điểm vào đại học Sư phạm - cỗ máy cái đào tạo kiến thức phổ thông, lại vào loại thấp, chìm lỉm trong những trường ngất ngưởng chữ “ngoại”. Sinh viên báo chí đến thực tập các toà soạn đôi khi nhận được lời khen “viết câu đủ thành phần nhỉ”.

Ở phía trên, bộ máy quan liêu có những tiêu chí mới, chẳng hạn phải tiến sĩ, phải đủ bấy nhiêu bằng chính trị, quản lý thì mới được bổ nhiệm. Thế là những ông “chăm học”, những ông đã thi là đỗ xuất hiện. Báo chí “giật” tít “Chạy quyền chạy chức: đầu tư siêu lợi nhuận”. Các thầy cũng khả kính một cách đáng ngờ, cho thấy giới trí thức tha hoá chả khó khăn gì. Đã đến lúc xem xét lại cái định đề “Dân tộc ta hiếu học” vằng vặc bất biến lâu nay, khi học là để tốt nghiệp, vừa học vừa kính thầy 20-11 chạy cô 8-3, tết lễ không thiếu dịp nào, và có tấm bằng là quăng hết sách vở. Một ông rành Hán Nôm bảo các cụ trên bia Văn Miếu không nhiều người có tên trong “Tác gia Việt Nam” lắm, tức là cử tử trường ốc nhai văn nhá chữ đỗ rồi ra làm quan thôi, quan đến giờ vẫn sướng chứ lỵ. Sướng mà lại sang.

Trí thức nhiều, bằng cấp lắm, năm nào thành phố cũng vinh danh thủ khoa trong Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Nhưng cái định nghĩa giản dị “Đại học là tự học” của cố Bộ trưởng Đại học Tạ Quang Bửu đúc kết hoá ra vẫn còn là xa lạ. Phải nhớ, phải thuộc, chệch đáp án, hỏi “mẹo” tẹo là không lần được. Dạy văn thì đếm ý ăn điểm, toán thì luyện đi luyện lại các dạng. Sự suy luận chủ quan dẫn đến các kết quả khác nhau, dù không hẳn thầy cô nào cũng phản đối nhưng không tồn tại được vì “không thể chấm điểm”. Lỗi kỹ thuật hay lỗi hệ thống, rằng ta là loại dân không thể sáng tạo?

Hẳn là không vừa lòng với cách dậy khuôn thước, bóp chết tư duy chủ quan nói trên, nhiều nhà có điều kiện cho con ra nước ngoài học. Họ gọi đó là “tị nạn giáo dục”. Nhiều “hiền tài” như thế không trở về nước, trong khi trong nước, các cơ quan Nhà nước có chính sách bổ nhiệm “hiền tài” - tức người có bằng tiến sĩ, báo hại trưởng phòng này, phó giám đốc nọ trở nên chăm học, theo đúng lời khuyên của Lê nin. Nhưng cái mác trí thức có khiến họ tạo lập một tư duy độc lập đâu, ý kiến riêng, phát hiện khác không, phản biện lại càng không. Phản biện phải có tư thế bình đẳng, trong bộ máy quan liêu tôn ty mới là thứ đáng quán triệt nhất, nên nó không tồn tại. Đâu như là “thủng” điều này, không ít thanh niên ra trường từ chối một vị trí trong cơ quan nhà nước, chọn làm ngoài. Làm thuê cho chủ tư cũng có cái khốn nạn nhưng đâu như lề luật trên dưới thẳng đuột, dễ lần ra hơn, xác định chấp nhận là xong. Chứ phận công chức, ngành khoa học chẳng hạn, viết cả đề tài vẫn phải sếp chủ biên; đến lúc anh công chức ấy lên sếp lại chủ biên một lúc dăm bẩy đề tài, địa hạt chuyên môn xa nhau mấy cũng “lãnh chỉ đạo” được. Nghĩa là anh thị dân trí thức ấy chưa thể cắt cái đuôi “tiên chỉ mâm bát nào cũng phải ngồi”, ngồi cho oách, biết thế, còn tham không chưa biết.

Trật tự công chức nảy ra những mối liên hệ để quan sát rất thú vị, làm đề tài lớn nhưng dường như chỉ để cho văn nghệ “thể hiện”, kiểu Sê - khốp đã làm. Đấy là tâm lý phe giáp, “hương đảng tiểu triều đình”, từ cấp phường đã phải đủ “mâm bát” cho “tiên chỉ”, càng lên càng sẵn, để mà trách nhiệm chịu chung tuy quyết định cuối cùng chỉ vài anh. Những trí khôn vặt vãnh, nông cạn của người quen nhìn không quá bờ ruộng của mình như là đang nhường chỗ cho “cái mới đương lên”: những “khối lợi quyền” cố kết chả ra hình thù nào, những chia cắt khó mà nhìn thấy, những lời lẽ, từ ngữ ai tin thời dại dột. Bên trong sơ mi cravát - một “mốt” đồng phục - là sự hãnh tiến, thói ham quyền lực, cái rên rỉ ken két, cái rất “hoành tráng lệ”. Nên đánh giá đây là “tàn tích” tiểu nông hay “biểu hiện” tiểu thị dân, chưa rõ. Nhưng có điều đang phổ biến dần: ngày càng nhiều thanh niên gốc đô thị không chấp nhận nó. Họ bỏ vào Nam làm ăn, nơi dịch vụ đắt nhưng sắt ra miếng, không có khoản “phát sinh” đâm lại rẻ hơn, không có kiểu nói “thôi tôi làm giúp anh thôi” sau khi đã thoả thuận giá cả. Hình như ở Nam Bộ, với cơ chế làng xã, đồng hương lỏng lẻo hơn, ý thức cá nhân phát triển khiến người ta sòng phẳng, ngửa bài hơn trong giao tiếp. Một chú binh nhất khi ra quân sẵn sàng làm những nghề đơn giản, đủ sống chứ không nhất thiết tìm mọi cách “thoát ly” để tiếp tục làm “người nhà nước”. Không ít người Bắc han rỉ trong bộ máy công chức, khi vào Nam lại thể hiện được mình, sáng trưng lên. Thủ đô, một mặt thu hút được tinh hoa Bắc Hà, Hoan Ái, bổ sung sức sáng tạo, mặt khác lại để mất những nguồn sáng như thế. Điều ấy dường như bổ sung cái đặc điểm dân cư nghĩ ra rất khó phấn khởi, là anh không sáng tạo được ở cái gốc của mình, để chỗ cho anh mới “múa”. Anh mới có yêu gốc mới bằng anh cũ? Hừng hực tham vọng, không hối tiếc những “kỉ niệm vớ vẩn không bốc mùi tư sản thì cũng phong kiến”, anh ta phả vào đời sống thành phố nhịp gấp gáp mà thiếu nhân văn, coi đó là “phát triển”.

Thành phố đông đúc, người đổ về ngày càng đông, cái tính chất “tứ xứ”, “bến bãi” khó mà tránh. Bên Pháp, thủ lĩnh đảng Mặt trận Dân tộc Le Pen, với sự ủng hộ của bà đào Brigide Bardot, ra sức bài trừ làn sóng nhập cư, thưởng tiền cho phụ nữ “thuần Gô – loa” đẻ nhiều, cho đội tuyển Pháp vô địch bóng đá thế giới năm 1998 với nhiều anh da mầu là “đáng xấu hổ”. Ta mà làm vậy khí không phải phép.

Nhưng đã có những đối thoại kiểu sau: nghe A. than phiền thành phố quá hỗn tạp, B. bảo “Hà Nội là của riêng các anh à?” – “Thế căn nhà anh có thêm đàn đống cháu chắt từ quê ra được không? Cứ cho là các cháu ấy rất có tinh thần xây dựng đi, nhưng lồng tất chiếc nọ sọ vào chiếc kia, khăn lau nhà cứ lấy chùi bàn anh có phải chỉ bảo không? Và chỉ bảo được, thì trong căn nhà của mình anh có được xử thoải mái không? Tự do trên hết. Tôi là tôi cứ ích kỷ vậy đấy…”. Đô thị, một phần nào đấy giống căn nhà, dung nạp bốn phương quá sẽ xáo động, nháo nhào. Một gia đình đa phong cách quá thành vô chủ. Cố giáo sư Trần Quốc Vượng từng “tổng kết” định đề nổi tiếng “Hội tụ - kết tinh – lan toả” về sự chan hoà giữa Hà Nội và tứ xứ. Nhưng lại có chiều ngược lại, tứ xứ đổ về “Thích nghi - ổn định - chế ngự, khai thác” thành phố. Vậy là nảy ra cái xu hướng tự phát thật khó kiểm soát. Đấy là đặc điểm cần được nhìn thấy, chấp nhận, như ta đang quen dần với những tắc tỵ trên đường.

Nhìn ra ngoài, các thủ đô Bắc Kinh, Wasington có quy mô chả thấm là gì so với Thượng Hải, New York. Cái họ cần giữ là các đặc trưng, không phải chỉ kiến trúc mà còn cả cấu trúc, tính cách dân cư. Hình như Hà Nội cũng có người quan tâm đến điều này. Nhưng mới đây, một dự thảo “quy chế nhập cư” khi đưa ra bàn để thông qua đã phải bỏ phần định rằng người tới thành phố phải có một trình độ lao động nhất định thông qua sự chứng nhận nào đấy. Có nghĩa là tình trạng đông nhưng không tinh còn là câu chuyện rất dài, càng ngày càng dài.

Hà Nội trong mắt tôi - Bài 4

Tiếng ta “trôi”

Khoảng năm 1915 – 1917, những hoạt động khoa cử theo Nho giáo cuối cùng diễn ra. Giai đoạn phổ biến tiếng Pháp cho tầng lớp trên, sau đó là Quốc ngữ cho đại chúng bắt đầu. Quốc ngữ, trên một chừng mực, mang theo tinh thần dân tộc, được cách mạng tận dụng triệt để trong công cuộc chống ngoại xâm, đã có sức sống mạnh mẽ. Vả chăng nó có những lợi thế rõ ràng để phổ cập: đánh vần được, âm thanh thì vẫn ta mà con chữ lại “gần gần” của người Tây phương. Tức là học nó rất dễ, nâng cao dân trí, tuyên truyền cách mạng nhanh chóng. Trong thôn hương, bên cạnh những ông đồ lại có trí thức bình dân, trình độ cao hơn cộng đồng nhưng “ăn nói dễ hiểu”. Giáo sư Đặng Văn Ngữ kể chuyện khi trở về nước, thấy dân làng nọ phải đánh vần “a bờ cờ” được mới có thể đi qua trạm kiểm soát, ông đã run lên vì cảm động.

Tuy chả phải độc tôn, chủ yếu ở tầng lớp trên, tiếng Pháp vẫn là tấm “thông hành” để trở thành trí thức thượng lưu hay chiếm vị trí quyền lực thực sự trong bộ máy cai trị (chỉ chữ Nho không thì nhiều khi chỉ có hư quyền). Chả thế mà có một tầng lớp làu thông cả Nho lẫn Pháp, như “Tứ hổ Tràng An” Quỳnh - Vĩnh - Tố – Tốn, không chỉ có thể phiên dịch mà còn tư duy được bằng hai ngữ ấy. Nhưng chữ Nho “đứt” dần. Văn hoá Pháp, lợi quyền làm quan quyến rũ lớp người trẻ. Người Việt, hình như không có âm “pờ”, bắt đầu làm quen với “pin”, “pích”, “poóc – ba – ga”, “ping – pông”, “pê – nan – ty”...
Giống như mọi xứ, sự tiếp biến ngôn ngữ ở ta cũng có sắc thái hài hước, tức là pha trộn theo nguyên tắc phải gây cười. Các cụ Nho – Tây làm thơ tứ tuyệt bằng âm “tây” rất đúng niêm luật:

Đờ puy cờ giơ tơ cổn nét
Giuýt ki xì xít xết an nê
ẳng tăng đồng xíp lê xà lúp
Tú xơ là xà cúp mông cơ

(Từ khi em biết anh đến nay đã sáu bẩy năm rồi, (giờ) nghe tiếng còi tầu thuỷ thét vang như xé tim em)
Đây chắc là “cõi lòng” của một “me” khi gã “quỷ hồng mao” “ngược” về trời tây. Có những câu khác, mang sắc thái chế giễu nhiều hơn, nhắc lời bồi ta tả con cua cho chủ tây: “Luý to cẩm manh, luý a uýt cẳng đơ càng, luý cắp đau chết cha, rô ti luý thơm cẩm nước hoa, măng giê luý bố cu bồng quên chết”, tức là “nó to bằng bàn tay, tám cẳng hai càng cắp đau chết cha, rán lên thơm như nước hoa, ăn ngon quên chết”. Lại có những “từ” được phiên sang âm Hán, chả biết nghiêm túc đến đâu, như gọi máy chữ là “cơ khí tự”, đánh máy chữ là “đả cơ khí tự”, người đánh máy là “đả cơ khí tự viên”.

Rồi đánh Pháp, tinh thần dân tộc, tinh thần giai cấp trên hết, tiếng Tây lắm lúc như hủi. Những ông đốc tờ thầy cãi theo kháng chiến gặp nhau trong kháng chiến chỉ sợ bị đánh giá, nói tiếng Tây như ăn cắp. Chiến dịch Biên giới nổ ra, cùng với những ảnh hưởng của Trung Quốc, âm Hán (bạch thoại?) hoặc trở lại hoặc tràn vào, như “phương vị” của pháo binh, “thổ cải” thời cải cách ruộng đất. Những “hoả xa”, “lý trình” của ngành giao thông còn mãi đến ngày nay.

Tiếng Nga có vị thế từ những năm sáu mươi, lưu học sinh mang về, nhà trường cũng dậy. Văn hoá Nga làm thổn thức bao thế hệ, lính đánh Mỹ ra trận nhiều người trong ba lô có thơ tình Ôn – ga Béc – gôn. Nhưng quá khó, và việc dậy dỗ cũng tam khoanh tứ đốm, nó chưa kịp mọc rễ đã bị tranh chỗ khi thời thế thay đổi. Phải nói là trong khoảng ba chục năm, từ ’60 đến ’90, việc dậy ngoại ngữ trong trường phổ thông, đại học ở Hà Nội tạo ra một lớp trí thức “kinh qua” cả Trung Nga Anh Pháp văn nhưng chả ngữ nào ra hồn. Chữ Hán thì hoàn toàn mù tịt rồi, thành thử vươn ra thế giới hiện đại thì khó, mà quay về với quá khứ lại tắc tị. Nghĩa là nẻo vào các nền tri thức khác bít kín.

Tiếng Nga nay còn lại trong người vui tính, có lẽ là những “Tình hình xây chác (bây giờ) có gì nố vưi (mới)?”, hay “I a tôi cũng tố gie”.

Vụt cái đã sang thời của tiếng Anh. Nói thế vì bao người “sôi Nga nấu Pháp”, thoắt cái thấy mình lạc hậu. Tài liệu, thông tin, môi trường làm ăn, giao tiếp..., đâu đâu cũng là “thằng” Ăng lê. Thế kỉ XXI sập đến với những “com piu tơ”, “lép tóp”, mạng “gút gồ”, chả biết tiếng Anh thì “thôi rồi nghỉ cho khoẻ”. Những chuyên gia lành nghề phải nhả suất du học cho đứa trẻ ranh. Những bộ trưởng về hưu cố một học bổng Anh quốc. Những giáo viên tiếng Nga đang nuôi con nhỏ giằn lòng chuyển sang tiếng Anh. Không chỉ là chìa khoá mở vào tri thức, văn hoá, nó còn là phương tiện sinh nhai hay tiến thủ đến quyền lực.

Lại giống cách nay dăm bẩy chục năm, con đường phổ biến tiếng Anh cũng có sắc thái hài hước. Học sinh, thanh niên, do nhu cầu học mà chơi, chơi mà học, “sáng tạo” ra những “giải pháp thông dịch” đánh đố nhau. Sugar you you go, sugar me me go tức là “đường anh anh đi, đường tôi tôi đi”. “Rùng rợn” hơn, I love toilet you go go là “tôi yêu cầu anh đi đi”. Nhả nhớt, nghịch ngợm, dường như là một phẩm chất không thể thiếu của sự tiếp biến văn hoá nghiêm túc.

Trôi giữa các dòng chẩy không thể nói là hiền hoà, tiếng Việt ta đã tiếp nhận, biến đổi thật nhanh. Sinh ngữ như một cơ thể hồn nhiên, chịu ảnh hưởng của thời thế - cái liên tục thay đổi. Và càng là đô thị thì thay đổi càng chóng mặt. Có cái cảm giác người Việt tiếp nhận những ảnh hưởng ngôn ngữ rất hồn nhiên, và bộc lộ luôn sự tự ty về văn hoá. Thứ tiếng cổ, thuần khiết chỉ còn nơi những bà còng tỉ mẩn gà qué ở quê, cụ mà lên tỉnh khéo lắm khi thành ra đi nước ngoài. Lắm nhà văn, lắm ông nghiên cứu ngôn ngữ thích đôi hồi với các cụ là vì sợ tuột mất những nôm na, phương ngữ...

“Trôi” về đâu, như thế nào, thì rất bộn bề, và nó dành cho nhà nghiên cứu. Trên phương diện chủ quan, người viết cứ “dựng” tạm lên mấy xu hướng sau:

- Bình dân hoá. Cách nói, viết không cần chuẩn, cốt hiểu được. Từ mới phát sinh theo những “quy luật” thật vui: “vấn nạn”, “cảnh báo”, “hơi bị hay”... Do tiếng Việt dậy trong trường phổ thông, thậm chí trường báo chí khá nham nhở, nhiều tờ báo dùng bài sử dụng từ sai, câu không đủ thành phần. Quy tắc viết hoa, phiên âm dường như không có. Nhiều hàng ăn, có lẽ nghĩ đến câu “ăn cơm Tàu”, dựng biển có chữ “quán” sau cùng, thậm chí cả “Dân tộc quán” dù cách ghép từ này chả hề dân tộc. Văn viết là vậy, văn nói – chủ yếu trên truyền hình – lại càng lơ lớ. Lơ lớ nhưng lại là thời thượng.

- Quốc tế hoá. Thời tiếng Tây, người đô thị học nói “phi dê”, “gác đờ bu”, “sếp”. Sang thời nay, câu bị động sử dùng nhiều: “Nàng bị quấy rối tình dục bởi giám đốc”, “hội ăn thịt chó dẫn đầu bởi kẻ vừa trúng mánh”, “B. xếp sau A. với 3 điểm ít hơn”... Chả biết đến một lúc người ta có nói “mắm tôm dậy mùi bởi chanh” không? “Đến từ” là một cách nói sành điệu thì vừa rối rắm lại rất đáng ngờ về sự chính xác. Sắc thái, tiếng vang trong âm nước ngoài thấy rõ trong những “xâu (show) diễn”, “đi toa lét”, “nâu (no) vấn đề”... Lối thoại cộc, ít từ phái sinh kiểu “à nhỉ nhé”, có lẽ ảnh hưởng từ văn hoá bình dân Mỹ được dùng nhiều. Và một điều không thể không lan đến tiếng ta là cách xưng hô dân chủ, ít tôn ty, chỉ dùng có vài đại từ nhân xưng của người Âu Mỹ. Có thể vì điều này mà những người của công chúng, khi xuất hiện trước đám đông thường xưng tên, vừa giản tiện vừa không mất khiêm nhường. Cái cách xưng tên này cũng được đã vài lão sáu mươi sử dụng, đã sinh ra hiệu quả rất hài hước.

- Cá thể hoá. Những tập người khác nhau về tuổi tác, văn hoá, tầm mức kinh tế... có cách “lập ngôn” khác nhau rõ ràng. Rõ nhất là trong câu thoại, diễn ra trong cộng đồng của họ. Văng tục đa phần bị cho là thiếu văn hoá, nhưng nhiều người bảo không thể trộn nó với cách nói tục; “nói” khác với “văng”, có chọn lựa, để thể hiện một nội dung không có cách thể hiện khác. Báo “Người cao tuổi” không “híc híc” như “Hoa học trò”, báo Đảng giọng nghiêm trang, giầu chính luận hơn báo đoàn thể. Cùng một báo, chuyên mục này luôn phải giữ tính định hướng, giáo huấn, trong khi chuyên mục khác cứ phải bông phèng mới xong. Lứa 8X nói khác lứa 9X. Lại có loại “văn” chít chát, nhắn tin, tất nhiên lấy ngắn gọn làm đầu, tỉ nh “j” là “gì”, “ko” là “không”. Có người đặt vấn đề “văn mạng”, nhưng cho đến lúc này, những “tác phẩm” đưa lên mạng mà đứng lại được đều phải chỉn chu cả về nội dung lẫn nghệ thuật. Còn đâu, do chả ai biên tập, chả phải chịu trách nhiệm nhiều lắm, đa phần mỏng manh trước thử thách trường tồn; nghĩa là giá trị chính của mạng vẫn là ở chỗ “ai đến ai đi cũng được”, nghĩa là còn lâu nó mới trèo được đến vị trí của “văn học giấy”.

Tiếng Việt dễ tiếp nhận các ảnh hưởng, và người Việt cũng hồn nhiên giữa các tiếp biến. Vì thế, rất khó đoán các xu hướng trên phát triển đến đâu. Nhưng chúng ở ngoài ta, ghét hay thích chúng cứ độc lập vận động. Sinh ngữ là vậy, luôn luôn mở, luôn luôn ngọ nguậy đón chào, cái vừa là mới đã có thể thay bằng cái khác. Có lẽ vì thế mà sách, tạp chí, nhất là báo (báo mạng thì “thôi rồi”) không ai có thể chuẩn hoá được việc viết hoa, để nguyên hay phiên âm tiếng nước ngoài...

Xa lông, điếu cầy

Ngày Tết, người ta được hưởng cái thú đi bộ. Thành phố vắng vẻ, tinh tươm, chả pháo nổ hay kẹt xe tắc đường. “Ô sin”, thợ thuyền về quê. Nhà trọ sinh viên vắng tanh. Thế rồi bật ra câu hỏi: “Thật sự thì chen chúc trong Thủ đô mình ngày thường có tới chục triệu người không?”.

Lần đi xe ôm, biết ông lái người Xuân Trường Nam Định tôi nói bừa “Dân Xuân Phú à?”, ai ngờ ông ấy hỏi lại “Anh xóm nào?”. Người xã ông lên đây chạy xe có đến một tiểu đoàn. Gần nhà tôi có chị hàng xôi trông hay hay, hỏi chuyện ra chồng bán nước ghi đề bơm xe đầu phố, con học trường phường, còn cái ông tối tối ép nước mía cách mấy dãy nhà là bố đẻ, đều từ Thái Nguyên xuống. “Em còn bà nội trên ấy. Làng đi vãn, cụ chỉ sợ chết không ai biết, có biết thì đám ma không ai đi”.

Ngoài Chương Dương Hàm Tử có những “xóm” Hưng Yên, “xóm” Thái Bình, ngày gánh mướn đội thuê, quét dọn, rửa bát thuê ngoài phố, đêm về kềnh trong vòng tay người làng, giá hai ba nghìn mỗi đêm ngủ, tất nhiên cả tắm giặt. Đa phần phụ nữ, dai sức không thể tả và rất tiết kiệm, về quê đạp xe từ nửa đêm. Trước họ về cả vụ cấy, nhưng giờ đã “khoán” cả ruộng cho họ hàng, “tập trung vào chuyên môn” trên này. Thiếu họ, những lao động đơn giản, và thiếu đội quân “ô sin”, thành phố hẳn sẽ cuống lên.

Hà Nội, như thế, đã thở cùng một “nhịp” với vùng nông thôn vĩ đại xung quanh mình. Và hẳn là xem xét Hà Nội mà không tính đến những vấn đề của Bắc Bộ (tạm thu hẹp thế thôi), có lẽ giống đặt nồi lên bếp mà chưa biết củi lửa mắm muối đủ chưa. Vậy thì cái nông thôn ấy đang như thế nào, quan hệ với Hà Nội ra sao?

Điều tích cực thì chúng ta đã nói đến nhiều: cung cấp thóc gạo, thực phẩm, đất đai, nhân lực, nguyên vật liệu... Người tài người đẹp từ Quảng Bình Thanh Hoá ra, Lạng Sơn xuống, cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, xó xỉnh chợ búa đâu đâu cũng gặp... Đến đây với khát vọng đổi đời, chả mấy kẻ uể oải, đa phần đều năng nổ, bổ sung phần cần cù mạnh bạo vào cái nhịp yếm thế của người phố. “Hội tụ - Kết tinh - Lan toả”, bổ sung sinh lực, tóm lại là có rất nhiều điều hay để nói về họ. Một nhận xét khác: “mỏ” nhân tài cho Thăng Long xưa nay lớn nhất là Nghệ Tĩnh và xứ Quảng, có lẽ còn mầu mỡ hơn cả Kinh Bắc, Đông, Đoài, bởi người Nghệ người Quảng cạnh tài năng còn là ý chí vô song.

Nhưng lại cũng có cái dở, mà chả hề ít. Sự phát triển làm khoảng cách địa lý giữa thành thị với nông thôn gần lại, nhưng cái hố sâu về mức sống, văn hoá, tập quán... lại toang hoác ra. Những chú phụ nề hơn chục tuổi từ Bắc Giang xuống hay nghêu ngao câu hát về một tình yêu dang dở. Chưa hề thất tình, hẳn thế. Nhưng có lẽ trong vô thức, hàng ngày thấy cả lũ “em Chã” bằng tuổi, chú chả thể bằng lòng về phận mình. Và chú cũng có những ước mơ chứ, có điều chả hướng về ngôi nhà trên đồi có mẹ già cằn cỗi. Nông thôn đang không giữ đợc người. Cái êm ả sau luỹ tre chỉ có nghĩa là ăn đã đủ, mặc không bị rét nữa thôi. Nhưng thế chưa đủ. Đất đai ít, bởi người đẻ mãi ra, trồng cấy sinh lợi ít. Một sào ruộng chịu nhiều khoản: thủy lợi, khuyến nông, phân hoá học, thuốc sâu rầy..., mà trời không thương có khi mất cả. Một “suất đinh” chịu đóng góp các thứ quỹ xóa đói giảm nghèo, tiếp khách, bảo tồn di tích, khuyến học, người cao tuổi, cựu chiến binh, văn nghệ... của xã, thôn, của họ tộc. Thế là phát canh lấy thóc cho bố mẹ ăn, còn mình “ra đi vào chốn đô hội”, chả biết làm nghề gì khác ngoài sức vóc. Cũng không ít đàn bà, với “vốn tự có”. Cái sự ra đi ấy có thể quy cho là bần cùng hóa?

Làng xóm nhiều nơi, vùng xa là chính, đàn ông, thanh niên vãn cả, còn lại là ông già bà lão và những anh dốt nát chả có tài cán gan góc càng không. Nhà văn Dạ Ngân “miêu tả” bằng chữ “trống toang”. Ra đồng tinh đàn bà, tuy đã có đôi ủng cao su buộc cạp lên quá gối lội bùn tiện hơn, nhưng cái việc xấp mặt xuống cấy thì không thể trốn. Tệ hơn là cái nạn cường hào mới. Người giỏi giang ra tỉnh học nghề rồi ở lại, bằng không cứ lao động đơn giản cũng kiếm bằng mấy chân quê. Tết đến, ít hào đem về lại đóng tiền xây nhà thờ họ, mộ tổ, cùng bao thứ quỹ chỉ ở xó xỉnh mới có. Mấy chú đánh giầy bán báo qua bao lần “bắt cóc bỏ đĩa”, nghĩa là những đợt “làm sạch phố phường”, lại nhẩy phắt ra phố. Chúng ưa thích cái “vị” tự do (dù đầy cạm bẫy) hơn tôn ty trong luỹ tre chăng? Và thanh niên ăm ắp khát vọng với tài năng, còn chỗ nào có thể đem lại học vấn, cơ hội đổi đời hơn thành phố? Chả lẽ học xong rồi về quê, nơi lắm khi sự êm đềm lại như một tấm lưới trói chặt cá tính, nghĩ gì nói gì cũng không thể trái lời ông trưởng họ...

Vùng nông thôn gần thì sao? Không thể không nhận thấy là công nghiệp hoá, hiện đại hoá đã thay đổi nhiều làng quê cũ kỹ. Giao thông phát triển, những khu công nghiệp mọc lên đem lại bộ mặt mới mẻ, hiện đại. Các dự án đem lại công ăn việc làm. Nhiều làng nghề đang suy sụp hồi sinh. Thanh niên rành vi tính, kỹ thuật mới, hay có thể tậu con xe tải chạy pành pành.

Nhưng cạnh phần được đó, lại là bao cái đáng tiếc. Tiếc mà không níu được, có lẽ là những di sản gắn với đời sống nông nghiệp. Nhiều nơi đập cổng làng, xén đất đình cho ô tô đi. Cái hình ảnh một làng quê xấu đi là rõ nhất: đố thấy còn nhà tranh, nhưng “kiến trúc” mới chả có quy hoạch quy chuẩn nào, cứ xây chằn chặn xìn xịt mà cái nọ chửi bố cái kia. Vườn tược cây cối ao chuôm biến mất khiến nước thải chẳng còn chỗ chảy, vừa đem theo cái vẻ êm đềm thanh mát vừa khiến hàng xóm to tiếng.

Dù sao cái phong cảnh “hương đồng gió nội bay đi ít nhiều” đó còn xa xỉ chán, chỉ mấy lão thi sĩ tiếc quắt ruột. Đáng ngại, là hậu quả của việc mất đất canh tác cho các dự án. Vèo cái, qua một đêm, người nông dân gần đô thị có cục tiền cả đời mơ không thấy. Nhưng vẫn là cái anh chỉ biết cấy cầy mà không còn đất, họ đâm thất nghiệp. Tiền dự án đền bù cho sẽ xoay ra làm gì, càng nhiều có khi càng xảy sự, con cái tranh giành, họ tộc đòi góp. Nhà lên được, xe đã mua, có dễ con thành hỏng. Đất đã sụt dưới chân, mà chuyển nghề chạy chợ thì cụt vốn có khi, bởi “quê ta thuần nông, có mả làm thương nghiệp đâu”. Đó là những con tính nát óc bao ông chủ gia đình. Một điều tra của Đại học Kinh tế Quốc dân trên địa bàn Hà Nội vừa cho biết 57% nông dân dùng tiền đền bù đất đai để xây nhà, chỉ có 1% đầu tư cho nghề mới và 3% cho học nghề. Sự thay đổi là cần thiết với đất nước, thủ đô, làng xã, nhưng xa xôi quá, với họ thì lại nhanh và nghiệt ngã khiến trở tay không kịp.

Và ngay ở phạm vi đất nước, cái đất nước xuất khẩu gạo vào loại ác chiến trên thế giới bỗng dưng lại đối mặt với vấn đề an ninh lương thực, thì hẳn là phải có chuyện trong đường hướng phát triển rồi. Giá đắt chừng nào trời nào mà đong!

Dầu sao, cảnh khó của làng quê gần còn là ước mơ của bao xó xỉnh xa xôi. Và lại dầu sao “giầu nhà quê không bằng ngồi lê kẻ chợ”, nên chi “Làng ơi, chào nhé”, nên chi “Cô dì chú bác ở lại, cháu ngược”.

Mấy chục vạn, hay mấy triệu người kéo lên Hà Nội, chả biết. Lên theo thời vụ hay thành hẳn “người phố” là mấy phần, chả hay. Chỉ biết cái nội thành cho triệu người là vừa giờ san sát, cựa cái đã chạm nhau. Diện tích mở rộng, đường xá thêm ra, nhà cao tầng rộng lên cho tiết kiệm đất, bao nhiêu cũng không đủ. Thủ đô như cái đầu máy phải gánh phải kéo vùng nông thôn, thở hồng hộc, lem nhem, kém thanh lịch đi. Cũng phải, vì tiền xây cất là còn do thuế từ nông thôn chứ. Và thành phố đâu phải chỉ của người ở đã lâu, ai cấm ai vào được.

Người nông thôn mang vô vàn sức lao động đến, kèm theo cách sống của họ. Tư duy tuỳ tiện, áp dụng lệ làng, xây cất cơi nới, đi đứng hồn nhiên, phạm luật mà không biết. Đa phần lao động đơn giản, họ thành công cụ cho người chủ, có thể bị bóc lột, làm nạn nhân, cũng có khi phá đám lại chút ít. Thành phố cần họ và hiển nhiên, “xếp” họ vào đẳng cấp dươi dưới. Với cái “dươi dưới” ấy, và với tâm lý đi ở tạm “hàng xóm”, liệu họ có yêu quý, lo cho cái cộng đồng chung bằng cho làng nước mình? Từ đấy đến chỗ vứt con chuột ra đường, đái một bãi “mặc bố thằng nào ngửi” rất mỏng.

Nhưng có những con người có chí tiến thủ, học hành đầy đủ, chiếm được những vị trí cao, đủ quyền lực định đoạt việc lớn. Sự tác động của họ vào đời sống đô thị có hay dở của nó, chỉ xin nêu ra ở đây cái phía không tích cực.

Từ nơi khác đến lập nghiệp, cái tâm lý không tự tin và cũng chả tin người rất dễ có. “Cơ chế” cục bộ, co cụm để bảo vệ nhau xuất hiện. Những “tập” người hình thành xung quanh vị “gia trưởng” mới để “chào cờ xã ta”. Người huyện người họ kéo ra, dùng người tài theo kiểu hẹp hòi... ác nghiệt nhất là những ông tiểu nông ấy mà càng quyền cao chức trọng học hàm học vị xum xuê với cả cán bộ đảng viên nữa thì càng “Thôi rồi Hà Nội ơi!”. Nhiều yếu tố khiến cơ cấu dân cư thành phố vỡ một cách “tinh tế”, công tác tổ chức, cán bộ bị ảnh hưởng. Cái tâm lý “chín bỏ làm mười” thâm căn cố đế chiếm dụng, lấn át tư duy duy lý - nhất là trong khoa học, khiến nhiều khảo sát, điều tra, giải quyết vấn đề không được đẩy đến cùng. Và còn những biến thái nhỏ li ti nữa không thể không nghĩ tới. Như là liệu không gắn bó, yêu quý Hà Nội, người ta có chỉ tính tới những giải pháp ngắn hạn, “có tính chất nhiệm kỳ” cho nó? Như là một thành phố không có những dòng họ trí thức lớn như Nguyễn Khoa, Thân Trọng, Hồ Đắc, Hà Thúc ở Huế, hay “Hà Tĩnh họ Phan Nghệ An họ Hồ”, thì liệu có mất mát không? Nói thế thật ra không chính xác lắm, vì Hà Nội chi chít làng xóm, dòng tộc khoa bảng. Nhưng sao đã ngót nghìn năm theo Nho giáo, trí thức đô thị nhiều người huỷ tiết tháo đi, hành xử cứ hay khép lại, không nói ra cái điều họ nghĩ? Có một nỗi ám ảnh thường trực nào chăng?

Thành phố của chúng ta đa sắc thật. Những mảng mầu. Những tập người. Những thời khắc... Hệt như cái kính vạn hoa, chỉ nghiêng đi một tý đã thấy khác.

Trần Chiến

Hà Nội 3.2010

2010-07-31T14:09:00.006+07:00

VỀ MỘT BÀI THƠ BỐN CÂU VỚI NHIỀU DỊ BẢN

Đấy là bài thơ bốn câu của Nghệ sĩ Nhiếp ảnh, nhà báo Lê Bá Dương. Trước hết nói một chút về tác giả.

Anh Lê Bá Dương hiện nay là Nghệ sĩ Nhiếp ảnh, Hội viên hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, là nhà báo, phóng viên thường trú của báo Văn Hoá tại Nha Trang. Quê chính của anh ở Nghệ An, nhập ngũ năm 15 tuổi, và ngay trong trận đánh vào thôn Tây Trì (Đông Hà) khi 15 tuổi “cộng” 49 ngày, anh đã trở thành dũng sỹ diệt Mỹ. Những năm tiếp theo từ 1968 đến 1973, qua nhiều trận đánh nổi tiếng trên chiến trường Quảng Trị, anh đã được tặng nhiều danh hiệu dũng sỹ diệt Mỹ, dũng sỹ diệt cơ giới, dũng sỹ diệt máy bay… và người chiến sỹ với hơn chục vết thương trên người ấy cũng đã hai lần được đề nghị tuyên dương anh hùng nhưng rồi vết thương chồng vết thương, việc hoàn tất hồ sơ mấy lần dở dang không thành. Hồi ấy, trên mặt trận B5 (đường 9, Quảng Trị) từng đã dấy lên phong trào “Xung kích như Lê Bá Dươngg, chốt chặt như Lê Bá Dương”. Báo Nhân Dân, Quân Đội Nhân Dân, Tiền Phong đã có nhiều bài viết và in ảnh Lê Bá Dương mặt trẻ măng, kẹp AK giữa chiến trường khói lửa mà mắt cứ trong văn vắt, môi mím chặt mà cứ thấy phảng phất một nụ cười. Hồi ấy, chiến trường Quảng Trị, mỗi ngày hao hụt quân số hàng trăm, hồi ấy, máu và lửa, xác ta và xác địch lộn tùng phèo, đất đá không đủ để che quân...

Bây giờ ở Quảng Trị, vào tháng 7, có một phong trào rất đẹp là toàn dân kết bè hoa thả xuống dòng Thạch Hãn, con sông đang chứa trong lòng nó hàng trăm linh hồn liệt sĩ đã lặng lẽ chìm trong những ngày đỏ lửa hào hùng ấy. Nhưng trước khi nó thành phong trào như bây giờ, vào hồi đang còn khó khăn nhất của thời bao cấp, người cựu chiến binh Lê Bá Dương ấy đã dồn lương và nhuận bút mỗi năm làm một chuyến tàu chợ vào tháng 7, từ Nha Trang ra Quảng Trị, anh mua hết hoa ở chợ Quảng Trị rồi mang ra sông thả. Ban đầu nhiều người ngạc nhiên, có người còn bảo: ông khùng. Hàng chục năm như thế, đến thời ông Vũ Trọng Kim làm bí thư thì ông mới phát động nó thành phong trào rầm rộ như ngày nay...

Lê Bá Dương là người đang kẹp AK

Trở lại bài thơ.

Chiều ngày 27 tháng 7 năm 1987, sau khi thả hoa cho đồng đội, anh ngồi lặng trên bờ sông ngắm những chiếc thuyền nặng nề ngược dòng Thạch Hãn. Thanh bình quá thể, vô tư quá thể, nhưng ai biết, ai nhớ, dưới đáy sông kia còn bao nhiêu đồng đội của anh đang nằm lặng lẽ. Bất chợt những câu thơ vụt ra:

Đò lên Thạch Hãn xin chèo nhẹ
Đáy sông còn đó bạn tôi nằm.
Tan chợ chiều xuôi đò có vội
Xin, xin đừng khuấy đục dòng trong.

Sau này khi công bố trên Tạp chí Khoa học Công Nghệ Khánh Hòa năm 1990, nhà văn Đỗ Kim Cuông (giờ là vụ trưởng vụ văn nghệ Ban Tuyên Giáo Trung ương) khuyên anh sửa lại. Và bài thơ được hoàn chỉnh là:

Nhưng vấn đề là, với bài thơ 4 câu, bài thơ duy nhất của Lê Bá Dương, hiện nay có khá nhiều dị bản, kể cả khi nó được khắc rất trang trọng trong nhà lưu niệm nghĩa trang liệt sĩ Quảng Trị lẫn khi được trích dẫn rất nhiều trên báo chí trong dịp 27/7 vừa qua.

Trước hết là chữ “lên”, phần lớn đều ghi là “Xuôi”. Xin thưa, nếu “xuôi” thì không phải chèo, mà chỉ “lái” thôi. Chèo đò và lái đò là hai động tác khác nhau. Tiếp đến là chữ “ơi”, nhiều người dùng là “xin”. Bản thân Lê Bá Dương khi sửa từ "xin" thành “Ơi” là thán từ gọi đò – ơi đò… bớ đò…đò ơi theo đúng phương ngữ Quảng Trị, nghe thắt thẻo và có tiếng đồng vọng lênh lan trên sóng nước. Thêm nữa, ở bản gốc thì câu thứ 4 đã có từ "xin" rồi. Nhưng theo chúng tôi, trong trường hợp này dùng “Xin” hay “ơi” cũng đều khả dĩ. Câu dưới dị bản mới nặng, ấy là “còn đó” thành “còn có”. Chữ “còn đó” hay hơn, mênh mang hơn, phổ quát hơn, mở hơn. Lê Bá Dương không phải nhà thơ chuyên nghiệp nhưng anh đã sử dụng chữ rất hợp lý và chính xác. Hai câu dưới thì có một dị bản là “bờ bãi” và “bờ mãi”, thì theo chúng tôi, dùng từ nào cũng được, dẫu “mãi mãi” hay hơn, vĩnh cửu hơn. “Bờ bãi” vừa cụ thể, vừa hẹp, chữ “bãi” như một từ láy phái sinh…

Có lẽ do bài thơ là tiếng lòng chung cho mọi người, đặc biệt là bài thơ còn được gắn với việc một người lính hàng năm một đôi lần về thắp hương thả hoa cho đồng bào, đồng đội, vì vậy, từ khi xuất hiện trên báo bài thơ đã được mọi người chú ý. Người này nhớ một vài câu, người khác nhớ cả bài 4 câu, nhưng thường thì mọi người nhớ và thuộc hai câu đầu trong cả bài thơ 4 câu… Và ngay cả 2 câu đầu đó cũng vẫn có vài từ khác nhau như đã dẫn. Chúng tôi thống kê có các dị bản như sau:

Dị bản 1:

Đò xuôi Thạch Hãn xin chèo nhẹ
Đáy sông còn đó bạn tôi nằm.
Có tuổi hai mươi thành sóng nước
Vỗ yên bờ bãi mãi ngàn năm.

Dị bản 2 khác với DB1 ở từ ơi thay cho từ xin trong câu đầu

Đò xuôi Thạch Hãn ơi chèo nhẹ
Đáy sông còn đó bạn tôi nằm.
Có tuổi hai mươi thành sóng nước
Vỗ yên bờ mãi mãi ngàn năm

Dị bản 3 khác với dị bản 2 ở từ "Có" thay cho từ "Đó":

Đò xuôi Thạch Hãn xin chèo nhẹ
Đáy sông còn có bạn tôi nằm
Có tuổi hai mươi thành sóng nước
Vỗ yên bờ mãi mãi ngàn năm...

Cũng có bản từ hai mươi trong câu thứ 3 được đổi thành từ đôi mươi…

Tuy nhiên không chỉ có dị bản. Xung quanh bài thơ cũng xuất hiện nhiều giai thoại.

Do bài thơ là tiếng lòng lại được viết và xuất hiện từ mảnh đất thiêng, nhạy cảm là Quảng Trị nên được rất nhiều người trên cả nước biết đến. Hiện tại bình quân mỗi ngày tác giả cũng có một cuộc điện thoại từ đâu đó trên cả nước gọi hỏi về bài thơ. Thậm chí khách hàng tại Phú Yên còn gọi lên tổng đài 108 đề nghị cung cấp thông tin bài thơ, tên, số điện thoại tác giả…Ngay cả tựa bài thơ “Lời người bên sông” cũng là một trong những giai thoại đó. Do là một cảm xúc được biểu đạt như một lời thỉnh cầu, bởi vậy lúc đầu bài thơ không có tựa đề, cho dù chỉ là cái tựa “vô đề “ như những bài thơ khác. Sau này khi người biên tập tạp chí đưa bài thơ đi nhà in, thấy thiếu cái tựa bài liền gọi điện hỏi xem tựa bài thơ thế nào? Nghe hỏi vậy, tác giả giải thích: Đó chỉ là lời người bên sông… Không ngờ người biên tập cứ nghĩ đó là câu trả lời của tác giả và thế là “lời người bên sông” bỗng thành tên bài thơ…

Ngoài ra, Lê Bá Dương còn một bài thơ 2 câu được viết trong một tình huống khác. Hôm chuẩn bị vào sâu về phía nam mặt trận, cô bé trong nhà dân chợt hỏi: Chú ơi, tại sao lại gọi là quân giải phóng Bắc Quảng Trị. Vội quá, anh lấy bút viết vội vào trang sách học trò của cô bé hai câu thơ và cũng là hai vế đối:

Một khẩu súng giữ hai trời Nam Bắc
Một dấu chân in màu đất hai miền.

Mãi mới đây, nhân dịp kỷ niệm 35 năm giải phóng Quảng Trị, "cô bé" bây giờ đã là cựu du kích trao lại cho Lê Bá Dương tờ giấy kẻ ngang đã úa vàng nhưng vẫn nguyên nét chữ viết 2 câu thơ. Hôm đi cùng đồng đội lên cao điểm 544, Nghệ sĩ nhiếp ảnh Đoàn Công Tính đã đề nghị một nhà thư pháp viết hai câu thơ mà anh nói là tuyên ngôn hay nhất bằng thơ về quân giải phóng Bắc Quảng Trị của Lê Bá Dương.

Lê Bá Dương hiện nay (ảnh chụp tại Trường Sa)

Có bài viết này là vì khi đọc Văn Nghệ Quân đội online, tôi gặp câu hỏi của một độc giả về các dị bản của bài thơ và BBT VNQĐ trả lời cũng chưa thỏa đáng lắm. Hiện tượng "nhà thơ một bài" đã từng có trong lịch sử văn chương. Với bài thơ này, có thể cũng xếp Lê Bá Dương vào trường hợp ấy...

Sưu tầm

Sông Thạch Hãn

Sông Đa Krông, một phụ lưu cấp 2 của sông Thạch Hãn

Sông Hiếu, một phụ lưu cấp 1 của sông Thạch Hãn

Sông Thạch Hãn (hay còn gọi là sông Quảng Trị) là con sông lớn nhất tỉnh Quảng Trị. Sông có lưu lượng dòng chảy trung bình năm khoảng 130 m³/giây. Sông có 37 phụ lưu, diện tích lưu vực 2.660 km². Ba phụ lưu chính là sông Vĩnh Phước, sông Rào Quán (phần thượng nguồn gọi là sông Đa Krông), sông Cam Lộ (phần hạ nguồn gọi là sông Hiếu).

Sông có chiều dài 155 km, bắt nguồn từ dãy núi Trường Sơn ở phía Tây tỉnh Quảng Trị và đổ ra biển Đông qua Cửa Việt. Sông Thạch Hãn chảy qua phía Tây Nam thị xã Quảng Trị (thị xã được hình thành từ làng Thạch Hãn), đoạn rẽ nhánh của dòng Thạch Hãn là sông Vĩnh Định chảy qua phía Bắc thị xã, tại đây, sông bị chặn bởi đập An Tiêm nên lượng nước không lớn. Đoạn qua thị xã Quảng Trị sông rộng 150-200 m, là đường thủy nối liền Quảng Trị lên Ba Lòng, về biển Đông (Cửa Việt). Từ khi công trình thủy lợi Nam Thạch Hãn hoàn thành (cuối thập niên 1970) thì dòng sông Thạch Hãn mùa hè cạn trơ đáy, có thể lội bộ qua sông đoạn thị xã Quảng Trị và nhiều đoạn khác; mùa lũ thì nước dâng cao ngập toàn thị xã do bờ kênh thủy lợi đồng thời là con đập chắn lũ làm ngập chỉ một phía bắc bờ kênh. Để giải quyết tình trạng này, năm 2006 chính quyền sở tại cho xây dựng các điểm tràn trên bờ đập kênh để chia lũ dòng sông.

Về tên gọi Thạch Hãn, có thể được lý giải rằng do ở giữa nguồn có một mạch đá ngầm chắn ngang sông, tên sông đặt theo đặc điểm này nên mới có tên là Thạch Hãn. Theo Đại Nam nhất thống chí sông Thạch Hãn dài khoảng 170 dặm bao gồm cả đầu nguồn. Với độ dài như vậy nên lượng phù sa do sông tải đến không nhiều, trừ những ngày lũ lụt, nước thường trong xanh nhìn thấy đáy.

Cầu Thạch Hãn bắc qua sông Thạch Hãn

Sông Thạch Hãn từ xưa cho tới nay đều được coi là một con sông quan trọng, là huyết mạch giao thông đường thủy uốn lượn uyển chuyển qua cách lưu vực đồng bằng, các vựa lúa chính của tỉnh Quảng Trị như Triệu Phong, Hải Lăng làm cho giao thông đường thủy giữa các địa phương này rất thuận lợi. Con sông cũng có ý nghĩa về mặt thủy lợi, cung cấp nguồn nước cho các đồng bằng xanh tươi phía dưới hạ lựu thuộc các huyện Hải Lăng, Triệu Phong, Thị xã Quảng Trị, nơi mà dòng sông đi qua.

Khánh thành Bến thả hoa bên bờ sông Thạch Hãn

Sáng 24.7.2010 tại bến đò bờ Bắc sông Thạch Hãn, phường An Đôn, thị xã Quảng Trị đã diễn ra lễ khánh thành công trình bến thả hoa bờ Bắc sông Thạch Hãn với sự tham gia của hành trăm cán bộ, cựu chiến binh từng tham gia chiến đấu ở Quảng Trị.

Công trình bến thả hoa bờ Bắc sông Thạch Hãn

Đây là công trình kỉ niệm ngày thương binh liệt sĩ Việt Nam, chào mừng đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, tri ân các chiến sĩ đã hy sinh vì độc lập dân tộc do cán bộ Ngân hàng phát triển Việt Nam tài trợ với tổng kinh phí 15 tỉ đồng. Như vậy cả hai bờ sông Thạch Hãn đều có công trình bến thả hoa phục vụ những ngày lễ trong năm.

Cùng ngày UBND tỉnh Quảng Trị đã khởi công xây dựng đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ tại An Đôn, Quảng Trị: “Chúng tôi hy vọng bến thả hoa hoàn thành và công trình tượng đài được xây dựng xong sẽ sưởi ấm linh hồn các chiến sĩ đã vĩnh viễn nằm lại tại đây và thu hút được đông đảo người dân Quảng Trị cũng như du khách đến với mảnh đất một thời khói lửa này” - Cựu chiến binh Nguyễn Đình Thắng, quê ở Hà Nội xúc động nói.

Tứ trấn thăng long- trấn bắc- quán trấn vũ - đền quán thánh

2010-07-28T13:59:00.007+07:00

Vua Lý Thái Tổ định đô ở Thăng Long (Canh Tuất 1010) phong cho thần Trấn Vũ là Huyền Thiên Trấn Vũ Chân Quân coi giữ mặt Bắc Hoàng Thành. Năm Nhâm Ngọ 1012 vua Lý Thánh Tông xây miếu thờ Trấn Vũ ở gần thành nhưng không rõ địa điểm nào chỉ thấy sách xưa ghi là gần đầm Thân Cáo (có lẽ là một chỗ nào đó của Hồ Tây ngày xưa) Thời Lê Sơ, năm Giáp Ngọ 1474, Lê Thánh Tông sai tu tạo lại Hoàng Thành, mở rộng diện tích và xây đền thờ Trấn Vũ ở bên ngoài tường thành, tức là địa điểm của đền hiện nay. So với các bức ảnh cũ trước kia ta thấy có sự khác biệt, đoạn đường giữa Tam Quan và Tháp Môn ngày xưa là đường đi, nay là vỉa hè. Tháp Môn ngày trước sát với Hồ Tây, có hẳn bậc đi xuống hồ, sau này nơi đây bị lấp đi làm đường và vườn hoa( nay là công viên Lý Tự Trọng). Đền Trấn Vũ trải qua nhiều lần tu sửa, duy có hai lần là trùng tu lớn. Năm Vĩnh Trị thứ hai, đời Lê Hy Tông (Đinh Tỵ 1677) xây dựng Quán Trấn Vũ theo quy mô to lớn, chúa Trịnh Định Vương (Trịnh Tạc) cho đúc tượng đồng thay cho tượng gỗ cũ. Tượng Trấn Vũ nặng bốn tấn ,cao ngót bốn mét, tượng không đội mũ, xõa tóc ra phía sau, mặc áo đạo sĩ, chân đi đất, tay trái giơ lên bắt quyết trừ tà ma, tay phải chống kiếm xuống lưng một con rùa, lưỡi kiếm có con rắn quấn xung quanh, ngày nay khi đi lễ mọi người thường sờ vào ngón chân, bàn chân của Ngài, vì hiếu kỳ xem có phải là được đúc nên từ đồng đen như truyền thuyết hay không, phần khác vì lý do tâm linh thông qua đó mong được Ngài che chở khỏi tà ma ác quỷ. Còn có một giai thoại về việc bán mồ hôi Thần nữa, số là trước đây tượng chưa có áo phủ ngoài nên mỗi khi trời nồm, hơi nước động lại nhỏ thành giọt. Có một tên Tri huyện can tội ăn hối lộ bị dân kiện mất chức bèn luồn lọt xin vào làm Thủ từ ở Đền, lợi dụng mê tín phao lên rằng tượng thánh đổ mồ hôi, ai thấm lấy sẽ được phúc lành. Thế là hắn chuyên bán những mảnh lụa điều nói là đã thấm mồ hôi thần cho người ta may áo cho trẻ sơ sinh làm khước mà đâm ra vớ bẫm. Người ta làm bài thơ sau để giễu hắn:

Xưa vắt mồ hôi dân
Nay vắt mồ hôi thần
Thần dân đều vắt hết
Rồi cũng chết đói nhăn.

Người thợ đúc tượng Trấn Vũ là Trùm Trọng cũng có tượng thờ ở trái đền bên cạnh. Sở dĩ gọi là Quán Trấn Vũ và có tượng đúc hình đạo sĩ là vì nơi đây đã trở thành một trung tâm hành lễ của Đạo giáo. Khi đi thi thủa trước học trò thường vào đây xin thơ Thánh giáng và cầu mộng. Những chuyện mộng mỵ ấy chép thành pho sách nhan đề Trấn Vũ báo mộng ký. Truyền thuyết Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn được thần báo mộng chỉ đường vào Lam Sơn theo Lê Lợi cũng ở chỗ này mà ra. Năm Cảnh Hưng 29 (Mậu Tý 1768) chúa Trịnh Tĩnh Vương (Trịnh Sâm) có cho sửa chữa khu đền này và ghi thêm vào tấm bia đời Vĩnh Trị 2 (1677) của Đặng Công Chất . Tấm bia đó khi Nguyễn Thánh Tổ (Minh Mạng 1824) ra Bắc, đến thăm đền đã sai đục hết chữ đi để xóa sạch những gì là dấu tích của họ Trịnh. Chiến tranh cuối thế kỷ XVIII cũng ảnh hưởng đến Quán Trấn Vũ, nhà cửa hư hại nhiều. Năm Tự Đức (Bính Thìn 1856), Tri Huyện Thọ Xương là Phan Huy Kiên đứng ra lạc quyên để trùng tu đền, cơi rộng thêm, xây Nội Điện và Tiền Đường, lò thiêu hương, Tam Quan, gác chuông, hành lang Tả Hữu Vu, nhân dịp đó tô thêm tượng đặt ở Hậu Đường. Trước đó (Năm Thiệu Trị 2-Nhâm Dần 1842) vua Nguyễn Hiến Tổ ra Bắc tuần, đến thăm đền có cúng một biển đồng thếp vàng, nhà vua và các hoàng tử đi theo mỗi người cúng một đồng tiền vàng đem đúc thành một chiếc vòng vàng đeo vào tay tượng. Một lần trùng tu lớn nữa là vào năm Thành Thái 5(Qúy Tỵ 1893) Kinh lược sứ Bắc Kỳ Hoàng Cao Khải cho sửa sang lại đền như ngày nay. Ngoài cổng đền xây thêm bốn cột trụ (Đôi voi chầu trong sân đến năm 1941 mới có), tượng thần được nâng lên cao, đặt trên một bệ đá cao mét hai. Khi khánh thành, Hoàng Cao Khải tổ chức một buổi lễ long trọng, mời đông đủ các quan cả Tây lẫn Ta cùng dự, cảnh Tây đầm uống rượu, nhẩy đầm trong sân đền đã gây dư luận bất bình trong dân kể cả báo chí Pháp. Trong Quán Trấn Vũ còn có một quả chuông cao trên mét rưỡi, đúc cùng năm với pho tượng (Đinh Tỵ 1677 ) treo ở gác Tam Quan, một chiếc Khánh đồng lớn trên khắc một bài Minh và sáu tấm bia cổ. Ngoài ra, tại Hà Nội ở đền Huyền Thiên phố Hàng Khoai, đình thôn Cự Linh (Gia Lâm) cũng thờ thần Trấn Vũ, trong đình Cự Linh có một pho tượng Trấn Vũ bằng đồng nặng khoảng ba tấn.

Trấn Đông: Đền Bạch Mã
-
Trấn Tây: Đền Linh Lang ((Voi phục)
Trấn Nam: Đền Kim Liên
Trấn Bắc: Quán Trấn Vũ

2010-06-27T07:44:00.002+07:00

Các mốc thập niên trong đời người.

Khổng-Tử đã kể lại các giai đoạn thành đạt của cuộc đời ngài: "Ngô thập hữu ngũ nhi chí vu học, tam thập nhi lập, tứ thập nhi bất hoặc, ngũ thập nhi tri thiên-mệnh, lục thập nhi nhĩ thuận, và thất thập nhi tùng tâm sở dục bất du củ"

Khổng phu Tử

1- Ngô Thập Hữu Ngũ Nhi Chí Vu Học

Nghĩa là khi tới 15 tuổi, ta mới có thể tự mình chuyên tâm vào việc học.

2- Tam Thập Nhi Lập (三十而立)
Nghĩa là khi người ta tới 30 tuổi thì sức tự lập mới có thể chắc chắn và vững vàng.

3- Tứ Thập Nhi Bất Hoặc (四十而不惑)

Nghĩa là khi người ta tới 40 tuổi mới có thể hiểu thấu mọi sự lý trong thiên hạ, phân biệt được việc phải hay trái cũng như hiểu được ai là người tốt hay xấu và biết được cái gì nên làm hay không.

4- Ngũ Thập Nhi Tri Thiên-Mệnh (五十而知天命)

Nghĩa là khi người ta tới 50 tuổi mới có thể thông suốt chân lý của tạo hoá, tức là hiểu được mệnh của trời.

5- Lục Thập Nhi Nhĩ-Thuận (六十而耳順)

Nghĩa là khi người ta tới 60 tuổi thì mới đạt đến mức độ hoàn hảo về mặt tri hành, kiến văn, và kinh nghiệm về cuộc sống. Nhờ đó, người ta có thể nhận xét và phán đoán được ngay tức khắc và chính xác về các sự kiện và nhân vật trong thiên hạ. Khi nhìn hay nghe thấy điều gì, người ta không những không cảm thấy chướng ngại mà còn hiểu thấu ngay mọi lẽ.

6- Thất Thập Nhi Tùng Tâm Sở Dục Bất Du Củ (七十而從心欲，不踰矩)

Nghĩa là tới 70 tuổi, con người sẽ đạt đến tình trạng rất hoàn hảo về cách xử sự và xử thế. Nhờ đó mà mỗi khi người ta định nói điều gì hay làm việc gì thì tự nhiên thể hiện đúng với chủ tâm của lòng mình, muốn sao được vậy, và không bao giờ vượt ra khỏi khuôn khổ của đạo lý hay lẽ thường.

Mộ Khổng Tử tại Khúc Phụ, quê hương ông. Khổng miếu, mộ Khổng Tử và khu nhà thờ của họ Khổng nay là một di sản thế giới do UNESCO công nhận.

2010-06-21T09:38:00.003+07:00

ĐIỆN BIÊN PHỦ-QUA TÀI LIỆU

(Click vào tiêu đề để xem bài gốc)

lecong K3

(tham luận trong các Hội thảo khoa học vào các dịp kỷ niệm 4o năm-1994 và 50 năm-2004 chiến thắng Điện Biên Phủ)

Nói đến Điện Biên Phủ 1954, các nhà nghiên cứu và những người có quan tâm thường đặt ra những câu hỏi như ĐBP nằm ở đâu trong "kế hoạch Navarre" cũng như chủ trương chiến lược của ta trong Đông Xuân 1953- 1954 (theo cách trình bầy của các tài liệu mang tính giáo khoa, phổ biến kiến thức phổ thông, thì " kế hoạch Navarre" bao gồm hai bước, còn chủ trương chiến lược của ta "tập trung mở các cuộc tiến công vào những hướng quan trọng về chiến lược ở đó địch yếu nhưng không thể bỏ"- lưu ý ĐBP địch không hề yếu mà ngược lại rất mạnh.

ĐBP dường như là một hiện tượng đặc biệt của lịch sử quân sự nằm ngoài quy luật của các cuộc chiến tranh thông thường. Cuộc chiến tranh Đông Dương kéo dài 9 năm từ 1946 đến 1954 đã kết thúc ở vùng rừng núi thuộc Tây Bắc VN, cách Hà Nội 200km đường chim bay, chứ không phải là ở những trung tyâm đầu não về kinh tế , chính trị, văn hóa - xã hội của chế độ thuộc địa đương thời như Hà Nội hay Sài Gòn, kết cục này nếu xét theo cách nhìn nhận dưới góc độ mang tính chính thống về một thắng lợi "đỉnh cao,có ý nghĩa thời đại" thì dường như không được phản ánh đầy đủ trong cuộc đấu tranh ngoại giao tạii Hội nghị Geneve cũng như kết quả của Hội nghị thông qua các văn bản của Hiệp định Geneve về Đông Dương 1954.
Xét cho cùng tất cả những vấn đề trên hoàn toàn có thể lý giải được, nếu có một phương pháp tiếp cận và giải quyết vấn đề một cách khách quan và khoa học
Trước hết cần xác định những vấn đề xung quanh chủ trương chiến lược Đông -Xuân 53-54
(theo Đại tướng Võ Nguyên Giáp chỉ là kế hoạch tác chiến Đông- Xuân 53-54, xung quanh khái niệm "chủ trương chiến lược" và việc sử dụng khái niệm này cần phải được xem xét một cách nghiêm túc). Từ các nguồn tài liệu hiện có như Hoàng Văn Thái- Cuộc tiến công chiến lược Đông-Xuân 1953-1954-nxb QĐND 1984 cho biết, từ tháng 1/1953 Bộ Tổng tham mưu QĐNDVN đã nghiên cứu và xây dựng phương án tác chiến theo chỉ đạo cuả Hội nghị BCH TƯ IV.
Một câu hỏi lớn được đặt ra, đòi hỏi phải có câu trả lời "Chủ lực của ta sẽ đánh vào đâu" nói cách khác đâu sẽ là hướng hoạt động chủ yếu trong hai năm 1953-1954?
Cũng đã có sự cân nhắc khi phân tích để lựa chọn giữa Trung Du, đồng bằng Bắc Bộ, Tây Bắc( Lai Châu và Nà Sản), câu trả lời cuối cùng là Nà Sản, nhưng bất ngờ từ 8 đến 12/8/1953 H.Navarre đã cho rút bỏ toàn bộ tập đoàn cứ điểm này (Nà Sản được hình thành theo chủ trương của R.Salan). Vậy là phải xác định lại hướng tấn công chủ yếu của chủ lực. Theo tài liệu trên "Lai Châu không thể là hướng tấn công chủ yếu. Thượng Lào, Trung Lào, Bình Trị Thiên địch tuy yếu nhưng quá xa khó tiếp tế, Nam Bộ chưa có điều kiện đánh lớn, Trung Du và đồng bằng Bắc Bộ cũng không thể là hướng tấn công chủ yếu, cho nên trước mắt chỉ sử dụng từng bộ phận nhỏ của chủ lực đánh ở đây với mục đích là để rèn luyện.
Tuy nhiên cho đến đầu tháng 9/1953 do đã phần nào nắm được "kế hoạch Navarre" nhưng do chưa có thể nắm được toàn bộ ý đồ chiến lược cũng như phương thức tác chiến của địch, cho nên chủ trương chọn Lai Châu và Trung Lào với mục đích phân tán lực lượng cơ động chiến lược của Navarre đang tập trung ở đồng bằng Bắc Bộ.
Các tài liệu hiện có như Võ Nguyên Giáp- ĐBP điểm hẹn lịch sử, Văn kiện Đảng về ĐBP, các bài viết của các nhà nghiên cứu Hoàng Minh Phương, Trần Trọng Trung cho biết, từ ngày 19 đến 23/11/1953 Tổng Quân ủy và Bộ Quốc phòng đã triệu tập cán bộ từ cấp trung đoàn trở lên để phổ biến kế hoạch tác chiến Đông -Xuân 1953-1954. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã khẳng định:
"Hướng chính là Tây Bắc, kiên quyết tiêu diệt sinh lực địch,tranh thủ nhân dân,giải phóng Lai Châu và mở rộng căn cứ kháng chiến,uy hiếp Thượng Lào để phân tán địch,tạo điều kiện thuận lợi cho việc tác chiến sau này. Lực lượng sử dụng hai đến ba đại đoàn. Hướng phụ là Trung Lào, lực lượng sử dụng hai trung đoàn. Hướng phối hợp là đồng bằng..." Trước đó vào tháng 10 đã có cuộc họp của Bộ Chính trị để bàn về kế hoạch tác chiến Đông -Xuân 1953- 1954, Bác Hồ đã kết luận Hội nghị trên tinh thần chọn Tây Bắc là hướng hoạt động chính.
Như vậy Chiến dịch Tây Bắc II đã được khởi động và từng bước hình thành. Ngày 26/11/1953 Bộ tư lệnh tiền phương của chiến dịch đã được hình thành và lên đường đi Tây Bắc bao gồm Tổng tham mưu phó Hoàng Văn Thái, Phó chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Lê Liêm, Phó chủ nhiệm Tổng cục cung cấp Đặng Kim Giang và Cục phó cục tác chiến Đỗ Đức Kiên.
Cniến dịch Tây Bắc II dự kiến chia làm hai đợt (chỉ là dự kiến bởi vì sau này đã có sự thay đổi căn bản so với kế hoạch ban đầu) :

Đợt 1: Đại đoàn 316 đánh Lai Châu, kết thúc vào cuối tháng 1/1954, sau đó nghỉ khoảng 20 ngày để chấn chỉnh và củng cố để tiếp tục đánh ĐBP.

Đợt 2 : Tấn công ĐBP thời gian dự kiến 45 ngày, nếu địch không tăng cường có thể rút ngắn hơn
Chiến dịch sẽ kết thúc vào đầu tháng 4/1954, sau đó sẽ tiếp tục phát triển sang Thượng Lào uy hiếp Luông Phabăng.

Ngày 6/12/1953 tờ trình của Tổng quân ủy gửi Bộ Chính trị nêu rõ " Thời gian tác chiến ở ĐBP ước độ 45 ngày, dự kiến bắt đầu tháng 2/1954"
Sau này khi cuộc chiến đã chấm dứt, người Pháp cứ day dứt mãi với câu hỏi"Tại sao ĐBP" H.Navarre đã trả lời, mục đích của việc hình thành tập đoàn cứ điểm ĐBP không phải chỉ là "ĐBP sẽ là một cái cối xay thịt nghiền nát chủ lực của VM" mà còn là thực hiện ý đồ ngăn chặn sự phát triển của VM sang Thượng Lào" nhưng chính giới Pháp lại cho rằng VM hoàn toàn có thể bỏ qua ĐBP nếu họ vẫn muốn tiếp tục thực hiện chiến dịch Tây Bắc- Thượng Lào.
Tương tự như chính giới Pháp, người VN cũng có thể đặt vấn đề, tại sao ta không tiếp tục thực hiện chiến dịch Tây Bắc -Thượng Lào như chủ trương đã được hoạch định.

2010-05-31T10:21:00.008+07:00

Cha ông ta đã sử dụng pháo binh thế nào?

Từ súng bắn đá đến cỗ đại bác nòng kim loại

Những đội lính bắn đá thời Lý

Kể từ khi triều Lý lên thay thế triều Lê, họa Tống xâm lăng vẫn như quả núi lớn đè nặng lên đất nước Đại Việt non trẻ. Vì độc lập tự do của dân tộc, triều Lý đã chủ trương xây dựng một quân đội mạnh gồm bộ binh, thủy binh và đội quân bắn đá- phôi thai đầu tiên của đội quân pháo binh sau này.

Súng phóng đá.

Vũ khí của đội quân bắn đá là súng phóng đá, nó được coi là tiền thân của những khẩu đại bác ngày nay, có thể dùng để phóng đạn phá tường thành hay bật đạn cầu vồng để tiêu diệt địch ở trong thành. Súng dùng lực của dây xoắn để phóng đạn tới mục tiêu. Đạn là những khúc gỗ hoặc những tảng đá có trọng lượng thích hợp.
Theo sử hiệu, khi ấy nhà Lý định ra quân hiệu và chia ra làm tả, hữu, tiền, hậu, 4 bộ hợp lại thành 100 đội. Trong mỗi đội đều có lính kỵ và lính bắn đá. Thời Lý có những trận đánh tiêu biểu bằng súng bắn đá như trận Lý Thường Kiệt công thành Ung Châu trên đất Tống. Trong trận chiến này, ta đã sử dụng tập trung nhiều cỗ súng bắn đá, bắn phá tường trình vững chắc của địch, kết hợp với dùng pháo thăng thiên có chứa nhiều chất cháy và một khối bùi nhùi rơm bắn vào bên trong đốt cháy kho tàng, doanh trại bằng gỗ của địch, gây thành những đám cháy lớn rực trời. Sau 42 ngày đêm vây hãm và công phá, quân ta đã làm chủ thành Ung Châu, phá hủy hoàn toàn dự trữ vật chất của địch, chặn đứng mưu đồ của nhà Tống nhằm xâm lược và thôn tính nước Đại Việt ta.
Và cỗ đại bác nòng đúc bằng kim loại thời Trần
Ngoài súng bắn đá triều Lý để lại, nhà Trần tiếp tục tìm tòi, sáng chế và trang bị cho lực lượng vũ trang của dân tộc ta lúc bấy giờ nhiều loại pháo nhỏ cầm tay và những cỗ đại bác nòng đúc bằng kim loại. Đạn dược, thuốc phóng cũng được chế tạo khá tinh xảo.

Cấu tạo của khẩu đại bác có nòng hình ống bằng kim loại, trong Binh thư yếu lược có ghi: “…Dùng gỗ bền mà chế. Không kỳ lớn nhỏ, xoi rỗng ruột, ngoài niền 4 đai sắt, dưới mở 1 lỗ để đặt ngòi, nhồi thuốc cho đầy miệng, cho vào một ít đất vàng, sau cho vào những viên sắt, đá và ngòi thuốc, xỏ liền với máy súng…”.

Kỹ thuật bắn pháo ngày ấy cũng được tính toán khá khoa học. Trước khi bắn quả đạn thật, quân Trần bắn quả dẫn hỏa để tính toán cự ly. Qủa dẫn hỏa nặng 3 đến 5 kg, trọng lượng bằng quả đạn thật. Bắn quả dẫn hỏa để lấy mức xa gần, rồi theo mức ấy mà tiến lên hay lùi xuống cho đạn rơi trúng đích. Nói về hiệu chỉnh đạn bắn, người xưa cũng cũng có ghi: “…Đậy vung ngòi, nhắm làn. Hoặc thiên tả, thiên hữu. Hoặc lấy cao, lấy thấp. Hoặc lấy làn ngay…”.
Vai trò của pháo binh trong giai đoạn này cũng được thể hiện khá rõ nét trong trận đánh quân Mông Nguyên ngày 17-2-1285 của Trần Hưng Đạo, hay trận đánh cuối triều Trần của tướng Trần Khát Chân nhằm vào chiến thuyền của vua Chiêm Thành là Chế Bồng Nga, làm Bồng Nga tử trận, đập tan ý định tiến đánh thành Thăng Long của vua Chiêm.

“Pháo tự hành” đặt trên … lưng voi
Từ súng bắn đá và đội lính bắn đá của thời Lý, pháo binh của cha ông ta đã phát triển vượt bậc trong thời Trần. Đến triều đại của Hồ Qúy Ly, có một loại đại bác mới ra đời, được đánh giá là hơn hẳn các loại đại bác đương thời. Và trong triều đại Tây Sơn, pháo binh của dân tộc bắt đầu có sự phát triển nhảy vọt về nhiều mặt…

Súng thần cơ của Hồ Nguyên Trừng

Sau 3 lần chiến thắng oanh liệt quân Mông Nguyên, vua tôi triều Trần kế tiếp đã quên lời di chúc vàng ngọc của Đại nguyên soái Trần Hưng Đạo, ấy là: “Phải khoan sức dân để làm cái kế sâu rễ bền gốc”, và lời nhắn nhủ của thượng tướng Trần Quang Khải: “…thái bình nên gắng sức. Non nước ấy ngàn thu” nên để mất lòng dân, suy yếu nghiêm trọng, dẫn đến việc cướp ngôi vua của Hồ Qúy Ly.

Đường lối kháng chiến chống xâm lược của nhà Hồ không dựa vào sức mạnh của toàn dân như các triều đại trước, mà chỉ dựa vào lực lượng quân đội thường trực với hàng trăm vạn người và việc cải tạo vũ khí, xây đắp thành quách, chiến tuyến…rất có thể từ đường lối chỉ đạo đó mà Hồ Nguyên Trừng- con cả của Hồ Qúy Ly- một kỹ sư quốc phòng giỏi lúc đó đã dành nhiều thời gian, trí tuệ vào việc nghiên cứu, chế tạo vũ khí. Trong số vũ khí ấy, nổi tiếng là súng thần cơ. Về kỹ thuật, Thần cơ hơn hẳn các loại đại bác đương thời, kể cả hỏa pháo của nhà Minh. Súng thần cơ có nhiều loại. Loại nhỏ dùng cho bộ binh bắn xa chừng 700 mét. Về mặt cấu tạo, Thần cơ có đầy đủ bộ phận cơ bản của súng thần công ở những thế kỷ sau này. Nòng súng một ống đúc bằng sắt hoặc bằng đồng, phía đuôi súng được đúc kín có bộ phận ngòi cháy ở chỗ nhồi thuốc nổ. Đạn pháo là mũi tên bằng sắt lớn. Khi bắn người ta nhồi thuốc súng vào phía đáy và đặt mũi tên vào giữa và nhồi thêm nhiều đạn ghém bằng sắt và chì.

Tuy là nhà chính trị, quân sự biết đề ra những biện pháp cải cách trên lĩnh vực kinh tế, song Hồ Qúy Ly lại có nhiều việc làm đi ngược lòng dân, nên không được nhân dân ủng hộ, vì thế mà cơ nghiệp đế vương của cha con Hồ Qúy Ly đã nhanh chóng sụp đổ tan tành.
Theo sử cũ, Hồ Nguyên Trừng bị giặc nhà Minh bắt về, cưỡng ép phải chế tạo ra nhiều loại súng đại bác để chúng thành lập nhiều thần cơ doanh, phục vụ mưu đồ xâm lược các dân tộc khác. Vậy là sau Nỏ liên châu , đây là lần thứ hai, một thành tựu quân sự của ta bị kẻ thù tước đoạt.
“Pháo tự hành” đặt trên…lưng voi
Phong trào Tây Sơn (1771-1802) đã đánh dấu sự phát triển nhảy vọt của pháo binh Việt Nam. Bằng thiên tài quân sự của mình, Nguyễn Huệ đã đưa quân đội nói chung và pháo binh Tây Sơn nói riêng đến trình độ cận đại, vượt qua bọn xâm lược Xiêm, Thanh, không kém pháo binh quân đội các nước châu Âu lúc bấy giờ.
Chỉ tính riêng số lượng đại bác quân đội Tây Sơn trang bị cho thủy quân, lục quân lúc cao nhất phải đến ngàn khẩu. Phần do lấy được của quân Trịnh, Nguyễn, phần do tự chế tạo, sản xuất phù hợp với tư tưởng tiến quân mãnh liệt, thần tốc, cách đánh công thành, diệt viện, cơ động cao khắp chiến trường Nam- Bắc.
Lúc này, pháo binh đã được Tây Sơn nâng lên thành binh chủng hỏa lực, chiến đấu hiệp đồng quy mô nhỏ, vừa và lớn. Trong lục quân có pháo nặng phòng ngự giữ thành, có pháo tiến công cỡ lớn chi viện từ xa chở bằng tàu thuyền đến vị trí tập kết rồi cho voi kéo vào trận địa, có loại nhẹ đặt trên lưng voi, làm “pháo tự hành” trong đội hình tiến công của bộ binh và tượng binh.
Những khẩu pháo tự hành nói trên được chốt chặt trên một cái bệ đặt trên lưng voi. Khung bệ hình tò vò khum khum lựa theo chiều lưng voi xuống hai bên sườn, có hai càng áp sát vào hai bên sườn con vật. Lót dưới khung bệ gỗ là một cái đệm rất dày và êm để khỏi xây xát da lưng voi. Tất cả đều được ghìm chặt bằng những dây đai rộng bản bằng da trâu. Ba dây luồn dưới bụng, một dây dưới đuôi, một dây vòng qua trước ức voi. Vị trí chiến đấu của các pháo thủ là trên tấm ván đóng cứng vào đuôi càng của khung bệ gỗ hai bên sườn voi. Pháo thủ đứng theo hàng dọc, 3 người ở bên trái, 2 người ở bên phải. Khi có lệnh “nhồi thuốc”, ngay tức thì, pháo thủ đứng đầu hàng bên trái dùng một tay xoay nòng pháo về phía mình, tay kia nhận gói thuốc từ pháo thủ thứ 2 đứng sát sau, nhồi thuốc vào miệng nòng, dùng gậy dài vừa phải ấn gói thuốc vào tận đuôi nòng. Làm xong đẩy nòng về vị trí cũ. Tiếp đến là khẩu lệnh “nhồi đạn”, pháo thủ đứng trên cùng bên phải một tay xoay miệng nòng pháo về phía mình, tay kia tiếp nhận viên trái phá của người pháo thủ chuyền đạn đứng sau và làm động tác nạp viên đạn vào miệng nòng. Làm xong xoay nòng thẳng hướng cũ. Như vậy chỉ còn ngắm rồi khai hỏa. Tức thì người pháo đội trưởng đứng thứ 3 bên trái nhảy lên mông voi để ngắm bắn từ phía đuôi, xê dịch đầu nòng pháo vào đúng mục tiêu đã định. Ngắm xong, pháo đội trưởng nhanh chóng tụt xuống thấp, cùng lúc pháo thủ phụ trách nhồi thuốc chốt cứng nòng pháo vào khung bệ. Khi có lệnh “phát hỏa”, người pháo thủ chuyền đạn ở bên phải liền dí bùi nhùi rơm châm vào ngòi thuốc phóng thò ra ở gần đuôi nòng. Con voi chiến tinh khôn đã được huấn luyện thành thục, nghe thấy lệnh phát hỏa liền cong vòi giữ chặt dây đai vòng trước ức nó, ghìm chắc không cho pháo nhảy lên quá mức khi thuốc cháy đẩy viên đạn bay ra khỏi nòng pháo. Như vậy có thể thấy, pháo binh Tây Sơn không chỉ có kỷ luật cao, hiệp đồng chặt chẽ mà trình độ kỹ, chiến thuật đã đạt ở trình độ khá cao.
Những trận đánh tiêu biểu của pháo binh Tây Sơn có thể kể đến như trận đánh thành phố Hiến, thủ phủ trấn Sơn Nam thượng, nơi quân Trịnh tập trung rất mạnh. Trong trận này, từ dưới chiến thuyền, quân Tây Sơn bắn đại bác lớn lên hai bên bờ sông. Tiếng đại bác nổ như sấm rền, cây cổ thụ hai bên bờ sông đổ gẫy hàng loạt. Ngoài ra, còn có thể kể đến trận đánh thành Phú Xuân ngày 15-6-1786. Với uy lực tập trung, mãnh liệt, pháo binh Tây Sơn đã bắn vỡ từng mảng tường thành, uy hiếp tinh thần địch, tạo điều kiện cho bộ binh tiến lên tiêu diệt gọn quân địch ngay trong đêm đó.

Trên toàn miền Nam, lực lượng pháo binh tham gia cuộc Tổng tiến công năm 1975 với số lượng lớn. Tính từ ngày 18-1-1975, (chiến dịch Tây Nguyên 129 khẩu pháo cỡ lớn, 94 khẩu pháo xe kéo, 35 khẩu pháo mang vác ĐKB, H12, cối 120mm) và 349 khẩu pháo, cối nhỏ.
Chiến dịch Huế-Đà Nẵng có 384 khẩu (103 khẩu pháo xe kéo, 281 khẩu pháo mang vác, không kể pháo cối nhỏ).
Chiến dịch Hồ Chí Minh có 509 khẩu (241 khẩu pháo xe kéo, 88 khẩu pháo mang vác, không kể pháo cối nhỏ). Lượng vật tư kỹ thuật, đạn dược tiêu thụ rất lớn, thời gian lại rất khẩn trương chỉ trong 55 ngày đêm với 3 chiến dịch lớn nên công tác kỹ thuật gặp không ít khó khăn, đặc biệt là công tác bảo đảm kỹ thuật và bảo đảm đạn. Để giải quyết khó khăn này, thực hiện chủ trương lấy pháo, đạn địch đánh địch.
Không ngừng rèn luyện bản lính pháo thủ và kỹ chiến thuật pháo binh

Trong chiến dịch Tây Nguyên, lực lượng kỹ thuật pháo binh cùng với các lực lượng khác đã thu hồi đưa vào sử dụng nhiều xe pháo, đạn dược và khí tài của địch. Nhiều phân đội pháo binh chuyển từ pháo 122mm sang pháo 105mm, 155mm, dùng hàng ngàn viên đạn, hàng vạn lít xăng dầu chiến lợi phẩm, do đó dù phải truy kích địch xa tuyến hậu cần cơ bản hàng trăm kilômét vẫn bảo đảm đủ xăng dầu, đạn dược, sức kéo để cơ động theo sát đội hình bộ binh và đủ hoả lực chiến đấu kịp thời. Các đơn vị còn mạnh dạn sử dụng tù, hàng binh (có chọn lọc) để khai thác, sử dụng các phương tiện, xe kéo pháo, khí tài hệ 2, phát hiện các kho đạn, kho xăng dầu của địch. . .
Trong chiến dịch Huế - Đà Nẵng, trên hướng Quân khu 5 đã thu hồi và đưa vào sử dụng 5.963 viên đạn pháo địch, chiến 79% số đạn pháo xe kéo tiêu thụ trong chiến dịch, pháo binh Quân khu Trị Thiên đã sử dụng 15 khẩu pháo xe kéo, 6.000 viên đạn địch để đánh địch. Riêng Lữ đoàn 164 Quân đoàn 2 sử dụng nhiều xe chiến lợi phẩm tăng sức cơ động từ 25% lên 100% bảo đảm được yêu cầu cơ động thần tốc vào tham gia giải phóng Sài Gòn.

Trong chiến dịch Tây Nguyên có thể nêu lên 3đòn hoả lực pháo binh.
Đòn hoả lực thứ nhất: Hoả lực pháo binh chi viện bộ binh, xe tăng thọc sâu đánh chiếm thị xã Buôn Ma Thuột. Đây là đòn hoả lực được chuẩn bị kỹ cho trận tiến công quy mô tương đối lớn, dùng hoả lực pháo bắn chuẩn bị, bảo đảm cho bộ binh xe tăng trên nhiều hướng; mũi thọc sâu đánh chiếm cùng lúc những mục tiêu chủ yếu trong thị xã Buôn Ma Thuột.
Theo kế hoạch giờ "G" là 06.00h ngày 10-3-1975 nhưng thời tiết xấu nên đến 07 giờ 15 phút, pháo binh mới bắt đầu thực hành hoả lực chuẩn bị với gần 5.000 viên đạn cỡ lớn cùng lúc bắn vào 3 mục tiêu chủ yếu là sở chỉ huy sư 23, sở chỉ huy tiểu khu Đắc Lắc, căn cứ liên hiệp quân sự và 7 trận địa pháo địch. Đạn trúng mục tiêu ngay loạt đạn đầu, diệt nhiều địch, gây cháy, nổ làm tê liệt hoàn toàn các trận địa pháo địch. . . khoảng gần trưa bộ binh và xe tăng ta đã chạm địch ở các cứ điểm ngoại vi thành phố. Đến 15.00h quân ta đánh chiếm được sở chỉ huy tiểu khu Đắc Lắc, khu căn cứ liên hợp quân sự và một phần sở chỉ huy sư đoàn 23. Căn cứ này địch tổ chức phòng ngự khá kiên cố, quân ta phải tổ chức lại để tiến công, đến 06.00 ngày 11 tháng 3 năm 1975 sau đợt hoả lực pháo bắn chuẩn bị lần thứ hai với mật độ đạn lớn, kết hợp với pháo bắn thẳng của pháo 85mm , pháo mang vác. . . đến 09.00h ta làm chủ sở chỉ huy sư 23 ngụy, và tới 11.00 cùng ngày quân ta đã làm chủ hoàn toàn Buôn Ma Thuột.
Đòn hoả lực thứ hai: Pháo binh cơ động linh hoạt, bám sát và chi viện kịp thời cho bộ binh, xe tăng đánh phản kích của địch tại Phước An. Đậy là trận mà hoả lực pháo binh phải đánh nhiều mục tiêu ngoài kế hoạch, lại phải di chuyển trận địa nhưng do có dự kiến từ trước và tổ chức được nhiều đài quan sát luồn sâu bám sát đội hình chiến đấu của Sư đoàn bộ binh 316 và Sư đoàn bộ binh 10, nên ngày 12-3-1975 khi trung đoàn 45 ngụy đổ bộ bằng trực thăng xuống điểm cao 581 định cùng trung đoàn 53 và liên đoàn biệt động số 21 tổ chức phản kích thì lập tức bị hoả lực các cụm pháo chiến dịch của ta bắn trúng, bắn mạnh chia cắt đội hình của chúng, tạo điều kiện cho bộ binh, xe tăng liên tiếp trong những ngày 13 đến 15 tháng 3 tiêu diệt từng trung đoàn địch, đánh chiếm căn cứ trung đoàn 53 ngụy, số còn lại phải rút chạy về Phước An.

Trung đoàn bộ binh 24 đã dùng xe cơ giới truy kích có xe tăng tăng cường và được cụm pháo 675 trực tiếp chi viện; sáng 16-3-1975 sau đợt tập kích hoả lực pháo Đ74 của cụm pháo 675, các mũi bộ binh xe tăng Trung đoàn 24 của ta đã đánh chiếm quận lỵ Phước An tiêu diệt và bắt sống toàn bộ quân địch, thừa thắng quân ta đánh chiếm quận lỵ Chư Pảh tiêu diệt tàn quân của sư đoàn 23 ngụy và đập tan toàn bộ kế hoạch phản kích của địch vào Buôn Ma Thuột.
Pháo binh Binh đoàn Cửu Long hôm nay

Đòn hoả lực thứ ba: Pháo binh vừa cơ động vừa chuẩn bị chi viện Sư đoàn 320A hợp vây tiêu diệt toàn bộ quân địch tháo chạy khỏi Tây Nguyên.
Từ chiều 16 tháng 3, ta đã phát hiện quân địch từ 2 tỉnh Kon Tum và PLây Cu, rút theo đường 7 qua Cheo Reo về đồng bằng. Bộ chỉ huy mặt trận lệnh cho Sư đoàn 320A có Trung đoàn 95 làm dự bị được tăng cường một tiểu đoàn xe tăng và cụm pháo binh 675 bám chặt và tiêu diệt gọn toàn bộ quân địch rút chạy khỏi Tây Nguyên. Kế hoạch tác chiến của Sư đoàn 320A như sau: Trung đoàn 66 dùng xe ô tô cơ động được tăng cường 2 khẩu 105mm và 2 khẩu 85mm có nhiệm vụ chia cắt đội hình địch trên đường 7. Trung đoàn 64 làm nhiệm vụ luồn sâu đánh chiếm 1 đoạn đường 7, phía đông nam thị xã Cheo Reo, chặn đầu cuộc hành quân rút chạy của địch. Trung đoàn 48 đảm nhiệm tiến công trên hướng chủ yếu được tăng cường trung đoàn pháo của sư đoàn. Trung đoàn pháo 675 nhanh chóng cơ động chiếm lĩnh trận địa bắn ngay vào Cheo Reo.
16.00h ngày 17 tháng 3 năm 1975, tiểu đoàn đi đầu của Trung đoàn 64 đã chạm địch trên đường số 7, ngay lập tức quân ta tiêu diệt đoàn xe 8 chiếc và làm chủ đường số 7 phía đông nam Cheo Reo 4 - 5km. Cùng ngày 17 tháng 3 sau khi bộ binh đánh chiếm Chư Pảh mở đường cho pháo xe kéo cơ động và chiếm lĩnh trận địa, đến 11 giờ 30 phút ngày 18 tháng 3, pháo Đ74 đã bắt đầu rót đạn vào các mục tiêu trong thị xã Cheo Reo gây cho địch hoang mang rối loạn; 18.30h quân ta đã chiếm sân bay Cheo Reo; cụm pháo của Trung đoàn 48 bắt đầu phát huy hoả lực, pháo 85mm cùng xe tăng tiêu diệt các ổ đề kháng của địch, chi viện cho bộ binh liên tiếp đánh chiếm trại Ngô Quyền, ty cảnh sát, tiền khu quân sự và đến sáng ngày 19 tháng 3 quân ta làm chủ hoàn toàn Cheo Reo, bắt gọn 6 liên đoàn biệt động, 3 thiết đoàn xe tăng, 6 tiểu đoàn pháo 155mm và l05mm; 3 tỉnh Tây Nguyên hoàn toàn giải phóng.

Đây là trận tác chiến hiệp đồng quy mô lớn, diễn biến phức tạp, nhiều nhiệm vụ bắn ngoài kế hoạch, trên một chính diện rộng, tung thâm sâu; địa hình rừng núi, đường sá ít nhưng do có sự chuẩn bị chu đáo, xây dựng lực lượng pháo đủ cho các cấp trước chiến dịch nên pháo binh ta đã phát huy mạnh mẽ sức mạnh hoả lực của mình.
Trong việc tổ chức các cụm pháo, ta rất linh hoạt như cụm pháo chiến dịch trong 2 đòn hoả lực 1 và 2, Bộ chỉ huy luôn luôn nắm quyền sử dụng đến khi quân địch rút chạy, Bộ chỉ huy đã nhanh chóng chuyển thuộc tất cả cho các sư đoàn sử dụng do đó việc hiệp đồng tác chiến bộ - pháo kịp thời chắc chắn và hiệu quả. Về cách bắn luôn coi trọng lối bắn trực tiếp của pháo xe kéo đi cùng bộ binh, xe tăng trong chiến đấu tiến công, đây cũng là truyền thống đẹp sử dụng pháo xe kéo của mặt trận Tây Nguyên.

NAPOLÉON đã thành công vì biết áp dụng khéo léo một kỹ thuật quân sự mới là Pháo Binh vào chiến tranh

BINH THƯ YẾU LƯỢC - Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn
TÔN TỬ BINH PHÁP - Tôn Vũ

Tướng NAVARRE Với Điện Biên Phủ (tham khảo)

Trận Điện Biên Phủ dưới góc nhìn của một nhà báo phương Tây

---------------------------------------------------------------------------

Vai trò của pháo binh trong chiến tranh hiện đại

Trong quá khứ pháo binh thường được xưng tụng là "Vua Chiến Trường". Hỏa lực công phá cực mạnh cộng với tầm tác xạ xa cũng như khả năng pháo tập trung từ nhiều vị trí khiến lực lượng pháo binh trở thành một thành phần không thể thiếu vắng được trong hợp đồng tác chiến hỗn hợp của các quân đội hiện đại ngày nay.

Một điểm tiêu biểu cho hỏa lực pháo binh ở vị thế tấn công cũng như phòng ngự là hầu như không bao giờ được thỏa mãn hoàn toàn tầm xa sát thương mong muốn.
Pháo thủ nào cũng mong ước là đơn vị pháo của mình được trang bị những khẩu pháo có khả năng bắn xa vượt ngoài tầm phản pháo của pháo binh đối thủ. Mưa pháo vào vị trí địch mà không sợ bị bắn trả là ước muốn ngàn đời của họ nhà pháo ở khắp nơi trên thế giới.

Có nhiều phương cách để gia tăng tầm xa pháo kích. Và mỗi phương cách đều có những giới hạn của nó.
1. Tăng cự ly nòng pháo từ 105 mm lên đến 130 mm, 152 mm, 155 mm, 175 mm, cho đến 203 mm (pháo với những cự ly này đều đã được cả hai bên xử dụng trong chiến tranh Việt Nam).
2. Dùng đạn pháo đặc biệt với sức đẩy phụ gọi là extended range artillery munition để gia tăng đạn đạo đến một mục tiêu xa hơn.

Ví dụ với khẩu pháo nòng ngắn 105 mm howitzers rất quen thuộc trên chiến trường Việt Nam. Với loại đạn căn bản thông thường, pháo 105 mm chỉ đạt tầm tác xạ hữu hiệu 11 km. Xử dụng loại đạn cải tiến, tầm bắn của pháo 105 mm có thể tăng lên 18 km.

Pháo dã chiến 122 mm của Nga và Trung Quốc xử dụng những loại đạn khác nhau cũng đạt được những tầm bắn cải thiện tương tự như vậy : khoảng 16 km (với loại đạn thông thường) và khoảng 21 km (với loại đạn trợ lực).

Pháo dã chiến D-30 / 122 mm.

Với cự ly lớn hơn, pháo 130 mm của Nga có thể bắn xa đến 27 km, vượt hẳn tầm bắn của pháo nòng ngắn nâng cấp 155 mm của Mỹ được xử dụng trên chiến trường Việt Nam hơn 35 năm về trước.

Pháo nòng ngắn M-114 / 155 mm với tầm bắn xa 15 km.

Pháo nòng dài M-46 / 130 mm với tầm bắn xa 27 km.

Trong chiến dịch "Đường 9 Nam Lào" năm 1971, VNCH được yểm trợ của pháo binh Quân Đoàn 24 Hoa Kỳ xử dụng đại pháo tự hành nòng dài M-107 / 175 mm bắn nạp 3 để có thể đạt đến tầm bắn 32,7 km. Đối lại, khẩu đại pháo tự hành 2S7 (còn được gọi là phiên bản SO-203 hay là M-1975) với cự ly 203 mm của Nga, với nòng pháo còn dài hơn "Vua Chiến Trường" 175 mm M-107 của Mỹ, còn bắn xa hơn nữa : 37,5 km (với loại đạn mảnh đầu nổ cao, HE-FRAG = High Explosive Fragmentation) hay bay xa hơn đến 47,5 km (với loại đạn hỏa tiển trợ lực đặc biệt RAP = Rocket Assisted Projectile).

Pháo tự hành M-107 / 175 mm với nòng dài để gia tăng tầm xa tác xạ lên đến 32 km với loại đạn thông thường

Pháo tự hành M-110 / A-1 nòng ngắn 203 mm tầm bắn 17 km với loại đạn thông thường.

Pháo tự hành 2S7 / 203 mm của Quân Đội Nga với tầm bắn xa từ 38-47 km tùy theo loại đạn xử dụng.

2S7 / 203 mm là loại pháo cơ động có cự ly lớn nhất trong lực lượng pháo binh dã chiến của Quân Đội Nga cho đến nay.

Tuy nhiên, trong chiến tranh hiện đại với độ cơ động cao ngày nay, việc tác xạ, dò tìm mục tiêu cũng như phản pháo với sự trợ lực của trang bị điện tử tân tiến, hoàn toàn đạt đến một điểm cao mới, nơi mà cuộc chạy đua giữa việc nâng cao cự ly nòng pháo cũng như cải tiến đạn pháo binh không thể kéo dài mãi mà không nảy sinh những vấn đề kĩ thuật, chiến thuật cần phải được giải quyết cũng như cải tiến cho phù hợp với hoàn cảnh chiến trường tương lai.
Thứ nhất, nâng cấp cự ly pháo cũng đồng nghĩa với việc gia tăng trọng lượng khẩu pháo. Và điều này dẫn đến việc giới hạn tính cơ động nhanh cần thiết để tránh hoả lực phản pháo của đối phương.
Thứ hai, bên cạnh độ công phá của đạn pháo, yếu tố tác xạ nhanh (số lượng đạn pháo rời nòng trong một phút) cũng không kém phần quan trọng. Yếu tố này một phần được cải thiện qua tiến trình tự động hóa trong dây chuyền tác xạ "chỉnh pháo - nạp đạn – khai hỏa", một phần khác qua mức độ chuyên nghiệp của toàn đội pháo thủ : khả năng phối hợp trong toàn đội càng nhuần nhuyễn chừng nào, thì hỏa lực tác xạ càng nhanh và nâng cao cái gọi là "mưa pháo" (cấp tập) xuống mục tiêu chừng đó.
Thứ ba, pháo và đạn pháo căn bản vốn không rẻ. Pháo hiện đại cũng như đạn pháo cải tiến còn đắt hơn nữa. Ngay cả những quân đội "nhà giàu" như quân đội Mỹ hiện nay cũng phải tính toán rất kĩ trong ngân sách quốc phòng khi quyết định trang bị pháo cho Lục Quân.
Do đó, khuynh hướng phát triển pháo binh trong chiến tranh hiện đại có thể được tập trung trên những chuyên mục chính sau đây :
● khả năng cơ động (mobility),
● mức độ công phá (power / rate of fire),
● khả năng tác xạ tầm xa và chính xác (maximum range of fire / precision).

''voi thép'' là loại vũ khí quan trọng trong các cuộc tấn công hay phòng thủ có sức phá hủy lớn giúp tiêu diệt sinh lực địch. Trong chiến tranh ngoài ''voi thép'' còn có chiến xa ''xe tăng'', chim sắt ''máy bay'', tên lửa, tàu chiến, tàu ngầm là các vũ khí được quan tâm và thường xuyên được cải tiến nâng cấp nhằm tăng cường sức phá hủy của nó.

Sau chiến tranh Việt Nam, quân đội Hoa Kỳ đã phân tích lại mọi ưu-khuyết điểm của từng hệ thống vũ khí pháo binh đã được xử dụng trên chiến trường Đông Nam Á và tìm thấy ngay những nhược điểm to lớn của hệ thống pháo dã chiến tầm trung bình M-114 155 mm trong lực lượng pháo binh của mình (đòi hỏi một đội pháo thủ lớn đến 11 người, lại có tầm tác xạ yếu kém so với pháo tầm trung của đối phương).

Để cung cấp một hệ thống pháo 155 mm dã chiến có tính hiệu lực cao hơn cho các sư đoàn bộ binh tác chiến nhanh và nhẹ thuộc Lực Lượng Phản Ứng Nhanh (RDF = Rapid Deployment Force) của quân đội Mỹ, một lực lượng phản ứng chiến lược được thành lập sau khi Hoa Kỳ rút ra khỏi Việt Nam hầu có thể đáp ứng lại trước những biến chuyển tình hình chính trị lẫn quân sự trên thế giới, hệ thống pháo dã chiến cơ động tầm trung M-198 155 mm được phát triển và đi vào hoạt động trong các đơn vị pháo binh cấp sư đoàn đến quân đoàn của quân đội Hoa Kỳ, đặc biệt là các sư đoàn Thủy Quân Lục Chiến thuộc Marine Corps cũng như 2 sư đoàn Nhảy Dù trù bị chiến lược (82 và 101) thuộc Quân Đoàn 24 từ đầu thập niên 1980.
Chỉ nặng 7 tấn (có thể di chuyển nhanh bằng trực thăng loại CH-46, 47 Chinook) và có khả năng tác xạ đến 22 km với loại đạn pháo thông thường ở nhịp bắn 4 viên/phút, pháo dã chiến M-198 rõ ràng trên chân hẳn loại cổ điển M-114 với tầm bắn yếu kém chỉ 14-15 km. M-198 lại chỉ đòi hỏi một đội pháo thủ chừng 9 người (so với 11 người của loại M-114).

Pháo 155 mm M-198 có thể bắn nhiều loại đạn khác nhau. Lợi hại nhất vẫn là loại đạn nổ cao M-107 HE (High Explosive) được phát triển dựa trên những kinh nghiệm thu thập được với loại đạn Beehive (Tổ Ong) chống biển người (Human Waves) đã từng được xử dụng trên chiến trường Việt Nam. M-107 HE khi nổ tung ra vô số mảnh đạn sắt bén như dao, bay với vận tốc cực nhanh (5000-6000 m/giây ) tạo ra một khu vực sát thương rộng đến 100 m đường bán kính. Với loại đạn RAP dùng hỏa tiễn trợ lực, pháo M-198 có thể bắn xa đến 30 km.

Pháo M-198 155 mm

Pháo 155 mm M-198 .

Hiện nay hệ thống pháo dã chiến M-198 đang dần dần được thay thế bởi hệ thống pháo dã chiến hiện đại hơn M-777 với cự ly 155 mm vốn được các pháo thủ quân đội Tây Phương sau những thử nghiệm mới đây trên chiến trường Irak và Afghanistan đánh giá rất cao và được coi như thỏa mãn được hầu hết các đòi hỏi kĩ chiến thuật của các pháo thủ nhà nghề trên những chiến trường hiện tại cũng như tương lai.

Đó cũng là một trong những lý do chính mà Ấn Độ vào 1.2010 đã quyết định chọn mua 145 khẩu pháo 155 mm M-777 với một tổng trị giá lên đến 647 triệu USD sau khi đã trắc nghiệm đủ các loại pháo khác ở cự ly này.
Mới đây, Úc cũng đã chính thức đặt mua 57 khẩu pháo 155mm M-777 để hiện đại hóa lực lượng pháo binh chuyên nghiệp của mình trong một nỗ lực nâng cao khả năng pháo yểm hiệu quả hơn để chuẩn bị cho những chiến trường có tầm qui mô lớn trong tương lai.

Vậy pháo dã chiến M-777 155 mm lợi hại như thế nào ?

Nhằm mục đích nâng cao khả năng cơ động nhanh theo đúng phương châm "bắn nhanh, bắn chính xác và cơ động", hệ thống pháo dã chiến M-777 155 mm đã được quân đội Mỹ chính thức chọn thay thế hệ thống pháo M-198 trong kế hoạch phát triển hệ thống pháo dã chiến cực nhẹ UFH (Ultralight-weight Field Howitzer) cho chiến trường tương lai.
Cần nhớ M-777 không phải là khẩu pháo có nguồn gốc từ Mỹ mà là sản phẩm của kĩ nghệ quốc phòng Anh (BAE-Systems).

M-777 là hệ thống pháo dã chiến 155 mm đầu tiên trên thế giới đạt trọng lượng thấp hơn 4,0 tấn . Trọng lượng chính xác của khẩu pháo dã chiến dũng mãnh nhưng cực nhẹ này là 3175 Kg nhờ xử dụng hợp kim Titan và Nhôm cũng như áp dụng kĩ thuật uốn ép kim loại có độ chính xác cao bằng công nghệ Laser.
Nhờ trọng lượng nhẹ, M-777 có khả năng cơ động rất cao. Nó có thể được vận chuyển nhanh bằng trực thăng vận tải cũng như được kéo đi ở vận tốc cao bằng các xe vận tải quân sự thông dụng.
Với pháo dã chiến M-777 việc vận chuyển bằng đường không rõ ràng đã đơn giản hơn trước nhiều. Không những trực thăng vận tải hạng nặng loại CH-53 Sea Stallion, hay trực thăng tầm trung bình CH-46 /47 Chinook mà ngay đến loại trực thăng chở quân hạng nhẹ đa năng Hắc Ưng UH-60 (Black Hawk) cũng đều có khả năng không tải loại pháo 155 mm này.
Với vận tải cơ C-130 Hercules, trước kia chỉ chuyên chở được 1 khẩu pháo 155 mm. Nay thì C-130 có thể mang đến 2 khẩu M-777 này.
Ngay đến loại máy bay hiện đại mới chính thức được đưa vào hoạt động V-22 Osprey cũng có khả năng mang được loại pháo dũng mãnh cực nhẹ M-777.

Pháo M-777 155 mm

Pháo 155 mm M-777 đang khai hỏa.

Bắn góc cao với pháo 155 mm M-777 .

Tác xạ góc cao với pháo dã chiến 155 mm M-777.

Trực thăng CH-53 đang tải một khẩu pháo dã chiến 155 mm M-777 .

Trực thăng vận tải CH-47 Chinook đang tải một khẩu pháo 155 mm M-777.

Tác xạ một khẩu pháo dã chiến M-777 155 mm chỉ còn cần đến một đội pháo thủ 5 người (thay vì 9 người như với khẩu M-198). Và nếu được huấn luyện kĩ thuật tác xạ nhuần nhuyễn, chỉ với 5 pháo thủ, họ có thể đạt được một nhịp bắn nhanh 5 viên/phút dễ dàng.

Một đội pháo thủ 5 người đang chuẩn bị tác xạ pháo dã chiến M-777.

Không những bắn nhanh, M-777 còn có khả năng bắn xa với một độ chính xác chưa từng thấy từ trước đến nay đối với lực lượng pháo cơ động thế giới. Với đạn pháo M-109 thông thường, tầm bắn xa của M-777 là 24 km. Với đạn pháo trợ lực ERFB, tầm bắn của M-777 được gia tăng lên đến 30 km.
Đặc biệt với loại đạn pháo thông minh EXCALIBUR tự tìm mục tiêu bằng vệ tinh định vị GPS thì pháo dã chiến M-777 có thể bắn xa đến 40 km với một độ chính xác (CEP) rất cao : Trong một lần tác xạ trắc nghiệm, 13 trong số 14 quả đạn pháo thông minh M-982 EXCALIBUR được khai hỏa từ xa 24 km rơi vào mục tiêu chỉ định chỉ trong vòng 10 m.

Đạn pháo thông minh M-982 EXCALIBUR tự tìm mục tiêu có độ chính xác cực cao với hệ thống định vị bằng vệ tinh GPS.

Cận ảnh đạn pháo thông minh 155 mm M-982 EXCALIBUR với đầu nổ thích hợp cho từng loại mục tiêu.

Các thành phần chi tiết của đạn pháo thông minh M-982 EXCALIBUR.

Trước khi được chính thức đưa vào hoạt động năm 2005, hệ thống pháo dã chiến M-777 155 mm đã được trắc nghiệm về độ tin cậy. Trong lần thử nghiệm qui mô, 4 khẩu pháo 155 mm M-777 đã thay nhau khai hỏa liên tục với một số lượng đạn tiêu thụ đến 12000 viên mà không một lần trở ngại. Kết quả thử nghiệm này đã vượt qua cả mức chờ đợi.

Pháo dã chiến 155 mm M-777 đang nhả đạn.

Nòng pháo M-777 155 mm nhìn từ bộ phận nạp hậu.

Pháo dã chiến M-777 xử dụng hệ thống điều khiển và kiểm soát tác xạ bằng điện tử tương tự như hệ thống trên pháo tự hành M-109 A 6 Paladin có khả năng xác định mục tiêu, định vị cũng như điều chỉnh hướng bắn nhanh hơn so với các hệ thống pháo dã chiến cơ động khác.

Cho đến nay, quân đội Mỹ, Canada, Úc và Ấn Độ cũng bắt đầu lần lượt trang bị cho lực lượng pháo binh của mình hệ thống pháo dã chiến 155 mm M-777 nhẹ và dũng mãnh này.31

VŨ KHÍ BÍ MẬT CỦA QUỐC XÃ: BOM BAY V2

Pháo phản lực

Ra đời từ yêu cầu thực tế chiến trường, pháo phản lực (còn gọi là pháo dàn) luôn là một thứ vũ khí hỏa lực đáng sợ được tận dụng triệt để để chế áp đối phương trong mọi cuộc chiến.

Sự thay thế tất yếu của pháo binh.

Lực lượng pháo binh đóng vai trò nòng cốt trong lực lượng lục quân các nước. Trên chiến trường, pháo binh có tầm bắn xa, hỏa lực mạnh, là thứ vũ khí được xử dụng hàng đầu trong những trận đánh lớn để đối phó với một số lượng lớn quân địch hay các mục tiêu công sự phòng thủ chắc chắn. Trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, có đến 60% tổng số thương vong cho các bên là do các loại pháo gây lên. Để thỏa mãn yêu cầu chiến trường, các nước luôn tìm mọi cách tối ưu hóa những yếu tố của lực lượng pháo binh: Sức sát thương, tốc độ bắn, tầm bắn và độ chính xác. Trong các trận đánh quy ước có quy mô lớn, sự tham gia của không quân chưa đóng vai trò chủ đạo như các trận đánh đã xảy ra ở hai cuộc Chiến tranh Thế giới thứ nhất và thứ hai, mỗi bên tham chiến xử dụng đến hàng nghìn khẩu pháo thì hai yếu tố độ chính xác và sức sát thương trở thành thứ yếu, lúc đó tốc độ và tầm bắn sẽ đóng vai trò quyết định. Đối với những khẩu pháo xử dụng đạn pháo thông thường, tốc độ bắn và tầm bắn đã đạt đến mức tối đa không thể cải thiện thêm do kết cấu cơ khí và khả năng vận hành của con người đã tới hạn; việc cố gắng nâng cao một yếu tố trở thành bài toán tối ưu nhiều mục tiêu, chú trọng tiêu chí này sẽ khiến cỗ máy không đạt được các tiêu chí còn lại. Ta có thể thấy sự “điên rồ” khi người Đức hay Pháp cố phát triển một cỗ pháo khổng lồ nặng hàng nghìn tấn, có tầm bắn chỉ hơn hơn 30 km như pháo 370 mm của Pháp hay Krupp-K5 của Đức (được cho là có tầm bắn 50 km). Tuy nhiên, chúng có nhược điểm không thể khắc phục như tốc độ bắn chậm, cồng kềnh và chi phí sản xuất lớn. Chính vì thế, ý tưởng phát minh ra một loại pháo nhẹ, cơ động, có tốc độ bắn cực nhanh để dễ dàng áp chế chiến trường luôn làm đau đầu các nhà khoa học quân sự đến khi pháo phản lực bắn loạt (MLRS- Multi Launch Rocket System) ra đời với sự dẫn đầu của người Nga.

Khẩu pháo đồ sộ Krupp-K5 sớm tỏ ra không còn phù hợp với chiến trường hiện đại

Người Triều Tiên là cha đẻ của "pháo dàn"

Thực tế, nước đầu tiên chế tạo và xử dụng pháo phản lực bắn loạt đầu tiên trên thế giới cũng không phải Nga hay cường quốc nào khác, mà chính là người Triều Tiên. Sau khi tự tìm ra và sản xuất thuốc súng vào thế kỷ 14, chỉ vài năm sau đó, các nhà khoa học Triều Tiên cổ, trong đó có Yi do và Choi Hae-San đã sáng chế ra vũ khí Hwacha, xử dụng nguyên lý tương tự như các khẩu pháo phản lực ngày nay. Hwacha thực ra là một hệ thống các ống phóng chứa các mũi tên chứa thuốc nổ (tương tự như rocket ngày nay) được phóng đi bằng thuốc súng và điểm hỏa bằng cách đốt ngòi cháy chậm đằng sau. Nhờ cách thiết kế khá thông minh mà một cỗ Hwacha cỡ lớn có thể phóng đi 200 "rocket" trong một lần bắn. Tầm bắn của loại vũ khí này lên đến 500 m, đủ để tấn công có hiệu quả các tầu chiến của đối phương. Trong cuộc chiến tranh chống sự xâm lược của người Nhật Bản (1592 - 1598), Hwacha đã thể hiện được sức mạnh khủng khiếp của mình khi 40 cỗ pháo này đã giúp 3.400 quân Triều Tiên đánh bại 30.000 quân Nhật trong trận chiến Haeng Ju.

Hwacha - pháo phản lực đầu tiên trên thế giới do người Triều Tiên chế tạo.

Tuy nhiên, khi các khẩu pháo đúc bằng kim loại với đạn pháo cỡ lớn, với sức sát thương lớn hơn nhiều được người phương Tây đem đến, Hwacha dần rơi vào quên lãng và không phát triển thêm được bước tiến nào đáng kể. Trở lại thời kỳ hiện đại, nhiều nguồn tin phương Tây luôn khẳng định rằng, Đức mới là nước phát minh ra pháo phản lực bắn loạt đầu tiên. Bằng chứng của họ đưa ra là nước Đức đã đưa vào xử dụng một loại vũ khí có tên là Nebelwerfer có nguyên lý tương tự pháo phản lực từ năm 1934. Nhưng không hiểu do vô tình hay hữu ý mà các nguồn tin này không chỉ rõ rằng hai phiên bản Nebelwerfer 35 (đưa vào xử dụng năm 1934) và Nebelwerfer 40 (đưa vào xử dụng năm 1940) được người Đức thiết kế ban đầu chỉ là một loại súng cối bắn đạn hóa học.

Dù cũng mang tên Nebelwerfer, nhưng Nebelwerfer 35 thực chất chỉ là một khẩu súng cối.

Nebelwerfer-41, mẫu pháo phản lực đầu tiên của quân Đức không làm nên điều kỳ diệu khi còn quá nhiều khiếm khuyết.

Cho đến khi Nebelwerfer 41 xuất hiện trên chiến trường năm 1941 xử dụng loại đạn nổ có liều phóng theo nguyên lý rocket thì Katyusha của Liên Xô đã được chế tạo thành công từ hai năm trước đó. Sau đó, những mẫu thiết kế cũ cũng bị loại bỏ khi người Đức thu được một vài chiếc Katyusha của Liên Xô trên chiến trường và đã copy lại để cho ra mẫu pháo phản lực của riêng họ là Raketen-Vielfachwerfer.

Vielfachwerfer (trên) và nguyên mẫu của nó - Katyusha (dưới).

Tất nhiên, tất cả những mẫu thiết kế của người Đức đều không mang lại hiệu quả nào đáng kể trên chiến trường, do chúng còn quá nhiều thiếu sót, thậm chí kém cỏi hơn cả các loại pháo truyền thống. Nebelwerfer-41 chỉ có tầm bắn hơn hai km còn Vielfachwerfer chỉ 6 - 7 km, trong khi vũ khí tương tự phía Liên Xô là Katyusha thành công hơn cả mong đợi. "Dàn đồng ca Đỏ" đã mang đến nỗi khiếp sợ cho hầu hết kẻ thù đối mặt với nó, góp phần không nhỏ vào chiến thắng của quân đội Xô Viết.

Là vũ khí có nhiều ưu điểm, các phiên bản pháo phản lực nhanh chóng được thực tế chiến trường kiểm nghiệm và lập nhiều chiến công hiển hách.

Kỳ tích trong chiến tranh vệ quốc

Pháo phản lực BM-8 (cỡ đạn 82 mm) và BM-13 (cỡ đạn 132 mm) thường được đặt trên xe tải Zis-6 (Liên Xô) hay loại Studebaker (Mỹ), vốn được biết đến nhiều hơn với cái tên Katyusha đã quá nổi tiếng trong chiến tranh Thế giới thứ hai về sức mạnh hủy diệt khủng khiếp của nó.

Tuy nhiên, không như nhiều người nghĩ, Katyusha không hề nhận được sự quan tâm của những nhà kỹ thuật quân sự hàng đầu Xô Viết khi đó. Đại tá V.Glukhov, người làm việc khá lâu trong bộ phận sáng chế quân sự Liên Xô kể lại, trong cuộc thử nghiệm đầu tiên năm 1938, mọi người đều cười nhạo Katyusha do độ chính xác, độ chụm loạt bắn của pháo phản lực thua xa pháo quy ước nhưng lượng thuốc súng xử dụng lại lớn hơn vài lần. Tồi tệ hơn nữa là trong thử nghiệm này, tầm bắn của Katyusha chỉ đạt được 5,5km và tốn đến 50 phút để nạp được một loạt đạn 24 viên, trong khi một khẩu pháo quy ước trong thời gian tương đương có thể bắn được từ 95 đến 150 viên đạn.

Thời gian nạp đạn lâu là một trong những nguyên nhân khiến Katyusha bị các tướng lĩnh Liên Xô xem thường khi được giới thiệu lần đầu

Thế nhưng, trong những thử nghiêm thực tế chiến trường sau đó đã chứng minh Katyusha là lựa chọn đúng đắn. Ngày 7/7/1941, trận đánh đầu tiên thử nghiệm Katyusha đã diễn ra tại Orsha, Belarus, chỉ với 7 xe phóng Katyusha, chỉ huy trận địa khi đó là đại úy Ivan Flyorov đã có thể phá hủy hoàn toàn một nhà ga của quân Đức cùng với nhiều đoàn tầu tiếp tế đang đỗ tại đó, gây thiệt hại nặng nề cho quân đội phát xít.

Tháng 9/1941, trong trận chiến Stalingrad, các khẩu đội Katyusha đã thể hiện tính năng ưu việt của mình khi có thể nấp ở dưới bờ Tây sông Volga, bắn hết loạt đạn 16 quả rocket trong vài giây rồi chạy ngay về chỗ khác để nạp đạn, hầu như không cho đối phương một cơ hội nhỏ để phản pháo.

Những dàn Katyusha của quân đội Xô Viết đang giội bão lửa xuống đầu quân Phát xít

Những quả đạn Katyusha dài đến 1,8m, nặng 42kg với tiếng hú đinh tai nhức óc đặc trưng, không chỉ có sức mạnh hủy diệt đối với các mục tiêu địch, mà còn khiến đối phương hoảng loạn vì tiếng hú đáng sợ này.

Theo những những người lính Đức còn sống sót kể lại, lần đầu tiên bị tấn công bởi Katyusha, một số đã bỏ chạy hoặc trốn xuống hầm, một số thì quả quyết rằng, đây là cuộc tấn công bởi không quân.

Trong chiến tranh thế giới thứ hai, lính Nga cũng khá xem thường bản sao của Katyusha là Nebelwerfer trong tay quân đội Đức. Họ gọi nó là “con lừa” vì nó gây ra tiếng rít như lừa hoặc “vanyusha”, có nghĩa là Ivan bé bỏng nhằm ám chỉ đây chỉ là hàng nhái của Katyusha.

Hậu duệ của Katyusha

Sau chiến tranh Thế giới thứ hai, một phiên bản pháo phản lực của Liên Xô không kém phần nổi tiếng là BM-21 Grad. Mặc dù cái tên Grad (tiếng Nga có nghĩa là "mưa đá") có thể không được nhiều người biết đến như Katyusha nhưng hình ảnh chiếc xe tải Zil-375 với 40 ống phóng rocket đặc trưng trên thân thì người ta luôn luôn thấy trên bất kỳ một bài báo hay một tin tức về xung đột nào trên truyền hình.

Mặc dù độ chính xác không cao nhưng BM-21 có thể hủy diệt cả một vùng rộng lớn cách xa 20 km với 40 quả đạn trong một loạt bắn chỉ diễn ra trong 20 giây. Những phiên bản BM-21 mới nhất có thể bắn xa tới 40 km.

Nổi tiếng và hiệu quả, BM-21 cũng không thoát khỏi “số phận” bị làm nhái hàng loạt giống như khẩu súng trường tấn công AK-47 huyền thoại của Liên Xô. Hiện nay, trên thế giới có tới hơn 10 nước sản xuất BM-21 với khoảng 20 phiên bản khác nhau.

Hình ảnh đặc trưng ấn tượng của một nhóm pháo phản lực BM-21 đang khai hỏa.

Pháo phản lực Type-89, phiên bản "nhái" BM-21 Grad do Trung Quốc sản xuất được đặt trên thân xe thiết giáp với bộ phận nạp đạn tự động, có thể nạp loạt đạn thứ hai trong thời gian sau hai phút.

Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Quân đội Nhân dân Việt Nam cũng đã rất tài tình khi xử dụng loại pháo phản lực này.

Vấn đề kích thước đồ sộ, không tiện bảo quản và cất giấu của BM-21 đã được giải quyết triệt để khi các chiến sĩ QĐND Việt Nam đã thông minh tháo rời từng nòng của khẩu pháo phản lực này, gắn lên những bộ giá gọn nhẹ để có thể tiện vận chuyển và cất giữ.

DKB - Loại vũ khí gọn nhẹ, mạnh mẽ đã tham gia vào rất nhiều chiến thắng trong Kháng chiến chống Mỹ của nhân dân Việt Nam, vốn là những nòng pháo phản lực BM-14 hay BM-21 tháo rời.

Pháo phản lực BM-21 Grad trong biên chế Quân đội Nhân dân Việt Nam ngày nay.

Loại vũ khí mới với tên DKB này đã đóng góp rất nhiều chiến công trong cuộc chiến, trong đó nổi bật nhất là trận đánh sân bay Biên Hòa rạng sáng ngày 3/8/1972. Với 54 khẩu DKB, tiểu đoàn 174 quân Giải phóng đã bắn 202 quả đạn DKB vào sân bay, phá hỏng 74 máy bay, đốt cháy các kho bom, kho xăng và tiêu diệt nhiều sinh lực địch.

Cũng trong năm 1972, tại chiến trường Quảng Trị, các đơn vị pháo binh phát huy sức mạnh của BM14 góp phần chế áp trận địa pháo và chặn đứng nhiều cuộc phản công của địch, tạo điều kiện cho đồng đội giữ vững thành cổ.

Được nâng tầm bắn và cải thiện độ "thông minh" cho từng quả đạn, pháo phản lực vẫn là vũ khí đáng sợ trong chiến tranh hiện đại. Trước sự phát triển như vũ bão của các loại vũ khí thông minh được không quân xử dụng cùng các loại tên lửa hành trình tầm xa được bắn đi từ tàu chiến hay các xe phóng, năng lực của pháo nói chung và pháo phản lực nói riêng đang ngày càng bị nghi ngờ. Tuy nhiên, trên thực tế, pháo phản lực đã có những bước phát triển vượt bậc để bắt kịp với nhu cầu mới của chiến trường. Các loại pháo phản lực mới trên thế giới hiện nay, được thiết kế rất đa dạng về chủng loại với nhiều mục đích xử dụng khác nhau. Có thể kể đến những loại pháo phản lực tầm siêu xa như BM-30 Smerch của Nga, M-270 MLRS của Mỹ hay WS-2 của Trung Quốc chuyên dùng cho những nhiệm vụ oanh kích các căn cứ, điểm tập trung quân của đối phương hay pháo phản lực tầm cực ngắn bắn đạn nhiệt áp như loại TOS-1 Buratino chuyên dùng trong các trận chiến trong thành phố để thay các loại xe tăng phun lửa. TOS-1 Buratino, "dấu chấm hết" cho thời đại của xe tăng phun lửa Chiến đấu trong các thành phố đổ nát luôn là một bài toán khó khăn cho các binh đoàn cơ giới. Khi cự ly giữa các bên thường ngắn và đối phương được bảo vệ bằng những công sự chắc chắn, pháo tầm xa thường không đem lại hiệu quả mong muốn. Với các mục tiêu ẩn nấp, xe tăng, thiết giáp rất khó có thể chống đỡ, nhất là ở thời đại vũ khí diệt tăng cá nhân ngày càng hiệu quả. Trong chiến tranh Thế giới thứ hai, xe tăng phun lửa thường được dùng với các mục đích chống phục kích và tiêu diệt sinh lực đối phương sau công sự. Tuy nhiên, hiện nay, vũ khí này không hiệu quả và thường bị tổn thất cao do tầm bắn của xe tăng phun lửa chỉ đạt đến vài trăm mét. Chính vì những nguyên nhân trên, TOS-1 Buratino ra đời, được đặt trên thân xe tăng T-72 với giáp dày.

Pháo phản lực TOS-1

Buratino TOS-1 có thể chống được hầu hết loại đạn pháo cỡ nhỏ và đạn bộ binh. Vũ khí chính của TOS-1 là 30 quả tên lửa cỡ 220 mm với đầu đạn nhiệt áp, tầm bắn 400 - 5.000 m, hoàn toàn phù hợp với các trận chiến đường phố. Loại đầu đạn này khi nổ sẽ tạo ra một “đám mây” chất lỏng dễ cháy dạng sương, len lỏi đến từng ngóc ngách nhỏ nhất và phát hoả khiến nó có thể tiêu diệt được sinh lực, khí tài đối phương trong những công sự được bảo vệ chắc chắn nhất.

Một vụ nổ của đạn nhiệt áp, tương tự như loại dùng cho đầu đạn TOS-1.

Trong cuộc chiến với các phần tử ly khai Chechnya năm 1994-1995, TOS-1 được xử dụng hiệu quả trong việc làm sạch các bãi mìn, bẫy, thậm chí đốt cháy cả những loại vũ khí hoá học như clo, amoniac hay axit sunfuric mà quân ly khai cài lại. Trong cuộc chiến tranh Chechnya lần hai, cùng với các loại bom aerosol, TOS-1 từng được xử dụng để làm sạch những hang động và đường hầm phiến quân trú ẩn một cách cực kỳ hiệu quả. M-270 MLRS, BM-30 Smerch và WS-2 Guardian: Thách thức tên lửa hành trình Với vai trò là vũ khí tấn công và hỗ trợ tầm xa, pháo phản lực vẫn thể hiện rõ tính hiệu quả của mình và không hề lép vế trước các loại tên lửa hành trình chiến thuật. Pháo phản lực M-270 MLRS của Mỹ, một bước đi tuy có muộn trong lĩnh vực vũ khí này nhưng không hề tỏ ra yếu thế. Được thiết kế năm 1977 vừa đưa vào vận hành năm 1983, M-270 đã được sản xuất với số lượng lớn lên đến 1.300 hệ thống cùng 700.000 quả đạn và được phân phối khắp các nước NATO. Chỉ nặng hơn 25 tấn, M-270 có thể dễ dàng được vận chuyển bằng máy bay vận tải C-5 hay C-17 đến khắp nơi trên thế giới chỉ trong một ngày. Phiên bản M-270 ban đầu chứa 12 đạn tên lửa, được chia thành hai khoang riêng biệt. Với các phiên bản đạn tên lửa thông thường hay rocket rải mìn, M-270 đạt được tầm bắn lên tới 45 km với độ chính xác rất cao. 12 tên lửa có thể được bắn hết chỉ trong 60 giây và nạp lại hoàn toàn tự động.

Pháo phản lực M270 MLRS của Hoa Kỳ

Phiên bản cải tiến của M-270 được giới thiệu năm 2002 với tên GMLRS (Guided Multi Launch Rocket System) xử dụng loại đạn XM-30 hiện đại được hỗ trợ hệ thống dẫn đường vệ tinh GPS gắn ngay bên trong quả đạn và một cặp cánh canard gắn ở đầu đạn khiến loại đạn này có tầm bắn lên tới 70 km với độ chính xác cực kỳ cao. Hệ thống GMLRS đã được nhiều nước quan tâm và ký hợp đồng mua như Anh, Italia, Pháp và Đức. Hệ thống này cũng được kiểm nghiệm trên chiến trường Iraq từ tháng 9/2005, chiến trường Afghanistan từ tháng 6/2007 và cho kết quả rất tốt.

Pháo phản lực M-270 xử dụng đạn rocket thông thường có tầm bắn 32 - 45 km

Phiên bản mới nhất cũng là phiên bản có tầm xa nhất của M-270 là hệ thống ATACMS (Army Tactical Missile System), được chia thành ba block gồm Block 1, Block 1A và Block 1A Unitary. Block 1 của hệ thống đã được xử dụng tại chiến dịch Bão táp sa mạc. Tại đây, đạn tên lửa loại mới dùng cho M-270 đã gây sự kinh ngạc khi có thể mang 950 quả bom con M-74 đi được một khoảng cách xa đến 165 km. Bằng cách giảm khối lượng đầu đạn và cải tiến hệ thống dẫn đường GPS từ hệ thống Block 1, Block 1A có khả năng nâng tầm bắn lên tới 300 km, theo một số nguồn tin khác tầm bắn của block này đã từng đạt tối đa lên tới 435 km. Một phiên bản khác của Block-1A là Block 1A Unitary với đạn tên lửa chỉ mang một đầu đạn nổ duy nhất cũng được xử dụng tại Iraq năm 2003.

Pháo phản lực M-270 MLRS bắn đạn ATACMS tầm bắn lên tới 435 km.

Mới đây, người Mỹ công bố kế hoạch phát triển Block 2A của loại vũ khí này. Đầu đạn của Block 2A có thể chứa 13 tên lửa con chống tăng thông minh (BAT - Briliant anti tank missile) với đầu dò hồng ngoại, cảm biến âm thanh cùng hệ thống dẫn đường tự động có tầm bắn lên tới 140 km. Là cha đẻ của pháo phản lực trong chiến tranh hiện đại, Nga cũng không kém cạnh khi đưa vào xử dụng hệ thống pháo phản lực BM-30 Smerch. Hệ thống này bao gồm 12 ống phóng đạn tên lửa cỡ 300 mm được đặt trên khung xe 8x8. BM-30 có thể phóng hết 12 quả đạn của mình trong 38 giây và bắn loạt thứ hai sau 36 phút. Đạn của hệ thống dài 7,6m, nặng 800kg với nhiều loại đầu đạn nổ mảnh, nhiệt áp, cháy và rải mìn, gắn kèm hệ thống dẫn đường quán tính và dẫn đường vệ tinh Glonass khiến nó có tầm bắn lên tới 70km ( 90 km đối với hệ thống Smerch-M) mà vẫn đạt độ chính xác cao. Tương tự như đạn BAT của M-270, BM-30 Smerch cũng có khả năng mang theo những tên lửa chống tăng thông minh, có khả năng tìm diệt xe tăng chính xác ở khoảng cách 90 km.

BM-30 Smerch của Nga.

Là một cường quốc quân sự mới nổi, Trung Quốc cũng không chịu tụt lại phía sau trong cuộc đua sản xuất pháo phản lực thế hệ mới. Ngoài loại PHL03 “nhái” lại BM-30 Smerch của Nga mà Trung Quốc cho là có tính năng tương đương, nước này cũng đã phát triển loại pháo phản lực tầm siêu xa cho riêng mình với tên WS-2 (Wei Shi - Vệ sĩ). WS-2 lần đầu được Trung Quốc giới thiệu vào năm 2008, bao gồm 6 ống phóng cỡ 400 mm được đặt trên khung xe tải Taian TAS-5450 8x8. Đạn tên lửa của WS-2 dài 7,3 m, nặng 1.285 km và được công bố có tầm bắn lên tới 200 km. Đạn tên lửa có hệ thống dẫn đường tự động gắn kèm bên trong, nhưng đồng thời cũng có khả năng điều khiển qua radar ở pha cuối giúp tăng độ chính xác. Theo nhà sản xuất, độ lệch của đạn WS-2 chỉ là 600 m ở khoảng cách 200 km.

Pháo phản lực WS-2 của Trung Quốc.

Một đội hình WS-2 thường bao gồm 6 xe phóng, 6 đến 9 xe tiếp đạn và một xe chỉ huy. Quá trình tiếp đạn hoàn toàn tự động chỉ diễn ra trong 12 phút là WS-2 có thể phóng loạt thứ hai. Rõ ràng, với các nhiệm vụ oanh tạc tầm xa và chống chiến tranh đường phố trong thời kỳ hiện đại, pháo phản lực vẫn thể hiện rõ sự ưu việt của mình. Chắc chắn, đây vẫn là phương tiện chiến tranh đáng sợ nhiều năm nữa.8

Katyusha "nhái" của Đức Quốc xã

Tư liệu Lịch Sử

Điện Biên Phủ Trân Châu Cảng Chiến tranh Nga - Nhật 1904 - 1905 WATERLO

Nguyễn Chí Thanh Tạ Quang Bửu Võ Nguyên Giáp Nguyễn Sơn Trần Độ Trần Xuân Đô Nguyễn Chánh Võ Bẩm Nguyễn Văn Vịnh Trần Văn Trà Trần Văn Quang Trần Quý Hai Văn Tiến Dũng Lê Liêm Hoàng Văn Thái Lê Quang Đạo Song Hào Phạm Ngọc Mậu Hồ Bá Phúc Đinh Đức Thiện Phan Khắc Hy Lê Hiến Mai Đồng Sĩ Nguyên Quách Hồ Nguyễn Thanh Sơn Lê Nghĩa Sỹ Phan Tử Quang Vũ Văn Cẩn Vũ Văn Đôn Phạm Kiệt Trần Đăng Ninh Trần Tử Bình Hoàng Cầm Trần Đại Nghĩa Lê Trọng Nghĩa Vũ Lăng Vũ Hải Phan Bình Lê Duẩn Phạm Văn Đồng Võ Văn Kiệt Nguyễn Văn Linh Nguyễn Văn Kỉnh Nguyễn Thanh Bình Hoàng Quốc Việt Tố Hữu Lê Thanh Nghị Nguyễn Lương Bằng Trương Chí Cương Ngô Minh Loan Lê Thành Nguyễn Hữu Khiếu Trần Quang Huy Nguyễn Duy Trinh Nguyễn Văn Tạo Bùi Quang Tạo Nguyễn Hữu Mai Đặng Kim Giang Phạm Thái Bường Hà Huy Giáp Mai Chí Thọ Tô Như Khuê Tăng Ấm Phạm Văn Xô Tôn Đức Thắng Nguyễn Văn Trân Lê Văn Lương Nguyễn Côn Hà thị Quế Lê Toàn Thư Lý Ban Bùi Công Trừng Nguyễn Khai Hoàng Văn Kiểu Nguyễn Khánh Toàn Đinh Thị Cẩn Hoàng Tùng Hoàng Anh Phan Anh Đàm Quang Trung Bằng Giang Chu Văn Tấn Nguyễn Văn Đào Nguyễn Xuân Tứ Hoàng Sâm Nguyễn Thanh Quảng Lê Quốc Sản Dương Cự Tẩm Đoàn Trọng Chuyến Phùng Thế Tài Cao Văn Khánh Nam Long Hồng Kỳ Huỳnh Trí Dương Văn Khương Phạm Gia Triệu Trần Quốc Thảo Hoàng Thế Thiện Phạm Hùng Lê Bưởi Ngô Thuyền Nguyễn Thới Bưng Nguyễn Chí Sinh Trần Vĩ Cao Hồng Lãnh Nguyễn Văn Phát Nguyễn Ngọc Lộc Huỳnh Kim Trương Võ Văn Thời Nguyễn Thiện Thành Từ Giấy Nguyễn Cơ Thạch Mai Văn Vĩnh Trần Văn Nghiêm Nguyễn Văn Sớm Hoàng Minh Thảo Lưu Vũ Súy Nguyễn Xuân Hoàng Nguyễn Bá Phát Võ Chí Công Ngô Xuân Hàm Hoàng Quốc Thịnh Nguyễn Văn Tiên Nguyễn Quý Tiễn Trần Thạch Can Lê Ngọc Huy Lê Hiếu Liêm Cao Thị Hòa Trần Tâm Bùi Lâm Lê Quang Sa Trần Kỳ Doanh Nguyễn Hữu Ngân Vũ Quang Lưu quang Hà Trần Nam Trung Lê Xuân Phùng Trần Sâm Trịnh văn Khiêm Hoàng Chấn Hùng Lê Trường Lưu Nguyễn Thế Niệm Nguyễn Thế Thông Bùi Xuân Đăng Đặng Huy Xử Trần Quyết

Hịch Tướng sĩ Bình Ngô Đại Cáo tuyênngônđộclập
(Box này ghi tên cha mẹ chúng ta, đề nghị ae tiếp tục bổ sung)

---------------------------------------------------------------------------

PHÁO PHÒNG KHÔNG

Là loại pháo được chế tạo để bắn các mục tiêu cơ động trên không. PPK có đặc điểm: nòng dài (cỡ nhỏ còn ghép nhiều nòng trên một bệ), tốc độ bắn nhanh (tự động hoặc bán tự động), có thể cơ động hoả lực quay bắn cả bốn phương nhanh chóng, chủ yếu bắn xạ giới cao với góc bắn có thể đến 90 độ, sơ tốc lớn; một số loại PPK còn được trang bị đồng bộ máy chỉ huy, nhằm giảm thời gian thao tác bắn. PPK chia ra: theo cỡ nòng có pháo cỡ nhỏ (20 - 60 mm), cỡ trung (60 - 100 mm) và cỡ lớn (trên 100 mm); theo tính cơ động có PPK trên xe (cỡ nhỏ), PPK xe kéo, PPK tự hành và PPK tĩnh tại. PPK cũng có thể dùng bắn các mục tiêu trên mặt đất (nước).

Hệ thống tên lửa PK Crotale Sam (Pháp):
+ Nặng 84kg.
+ Dài: 2,89m.
+ Đường kính: 0,15m.
+ Tầm cao họat động: 6.000m.
+ Tốc độ: 750m/s.
Hệ thống rada dẫn đường chủ động (1 rada chảo và 1 phẳng gắn liền với máy phóng tên lửa).
Crotale Sam gồm các phiên bản trên bộ, biển và không. Hiện có khỏang 6.000 tên lửa đang được QĐ Pháp và 12 nước sử dụng.

Phiên bản mới của Crotale Sam:

Hệ thống pháo phòng không ARTEMIS-30 A/A (Tập đòan Hellenic Arms-Hy lạp):

Thông số cơ bản:
-Trọng lượng: 7.400kg.
-Chiều dài của toàn bộ hệ thống: 7,95m.
-Chiều ngang: 2,37m.
-Cao tối đa (đặt bệ ổn định): 2,25m.
-Cỡ nòng: 30mm. 2 nòng.
-Cấu tạo vỏ đạn: Hợp kim nhôm, cỡ đạn 30mm x170mm.
-Sơ tốc đầu nòng: 1.035m/s.
-Cơ số đạn: 1600viên/2 hộp đạn/2 khẩu pháo.
-Góc nâng của nòng súng (độ): Từ -5 đến +85o. Góc quay: 360o.
-Tầm bắn tối đa: Khỏang cách 5.500m, tầm hiệu quả 3.500m.
-Độ cao tối đa: 4.000m.
-Được triển khai bao gồm:
+Một Trung tâm điều khiển hỏa lực kết hợp rada thu phát sóng Doppler có khả năng phát hiện và theo dõi mục tiêu khỏang cách 30km.
+Một rada Ku-band có thể dẫn bắn đồng thời 20 mục tiêu cùng lúc. Một khẩu pháo được trang bị bởi 1 máy tính 2D tính tóan, theo dõi quỹ đạo bay và ngắm bắn.
Tất cả hệ thống được kết nối và truyền tín hiệu về Trung tâm điều khiển hỏa lực. Một Trung tâm điều khiển hỏa lực có thể điều khiển đồng thời cho 6 hệ thống ARTEMIS-30 A/A (12 nòng pháo). Ngoài ra mỗi hệ thống ARTEMIS-30 A/A còn có khả năng được điều khiển tác chiến độc lập, riêng rẽ nhau.

Pháo phòng không nòng kép 23mm Zu-23

ZU-23M cải tiến, có lắp thêm ống phóng tên lửa tầm thấp Igla hoặc Stinger

Pháo phòng không tự hành ZSU-57-2: Nặng 28,1t Dài 8,46m (tính từ đầu nòng pháo) Rộng 3,27m Cao 2,75m Kíp lái 6 người Tốc độ tối đa 50km/h Tầm hoạt động 420km (road) hoặc 320km (off-road) Pháo 2x57mm L/76.6 S-60AAA (300 viên) Động cơ: 520hp (388kW)

Pháo phòng không tự hành ZSU-23-4: Nặng 19t Dài 6,535m Rộng 3,125m Cao 2,576m Kíp lái 4 Tầm hoạt động 450km (road) và 300km (off-road) Tốc độ tối đa 50km/h (road) và 30km/h (off-road) Động cơ: V-6R 280hp (209kW) Pháo 4x23mm 2A7 (AZP-23) với 2000 viên Pháo phòng không nòng kép 23mm Zu-23

Pháo cao xạ 57mm AZP S-60: Nặng 4660kg Dài 8,5m Pháo thủ 7 Tốc độ bắn 105-120 viên/phút (theo chu kì), 70 viên/phút (liên tục) Tốc độ viên đạn 1000m/s Tầm bắn 6km (điều khiển bằng radar) và 4km (bằng kính ngắm quang học)

NAPOLÉON đã thành công vì biết áp dụng khéo léo một kỹ thuật quân sự mới là Pháo Binh vào chiến tranh

BINH THƯ YẾU LƯỢC - Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn
TÔN TỬ BINH PHÁP - Tôn Vũ
Tướng NAVARRE Với Điện Biên Phủ
Trận Điện Biên Phủ dưới góc nhìn của một nhà báo phương Tây

Hai Đức Chúa Ông

2010-05-29T13:53:00.005+07:00

Hai Đức Chúa Ông

Truyện ngắn của Trần Chiến K3 (Click vào tiêu đề để xem bài gốc)

Ông cả Ngộ biết rằng mình phải đến nhà trưởng Thìn hôm nay, ngay sáng nay. Mai kia ra thì cứt trâu đã hoá bùn rồi. Nhưng cái việc phải giáp mặt này nó bắt nhớ quá nhiều điều ông muốn quên. Lâu nay, ông hằng tính nát nước đến sự liên minh này. Hôm qua, thao thức cả đêm, để rồi sáng nay phải châm ấm chè, xem nên nói điều gì, nên bỏ câu gì. Đúng là ông phải chủ động sang bên ấy, vì trưởng Thìn có lý do để hận ông hơn.

Họ Chu, do cả Ngộ đứng đầu, năm mươi năm nay hiềm khích với họ Nguyễn của trưởng Thìn. Thời đế quốc họ Nguyễn phát đùng đùng, thay nhau làm hào lý, việc làng toàn ngồi mâm tiên chỉ. Tráng đinh họ Nguyễn nhiều người được học hành, nói tiếng Tây làu làu, lang bạt sang làm ăn tận Pháp, Mỹ. Trưởng Thìn hồi chín năm làm lý trưởng. Đứng ở cửa đình, lão thẳng tay nện trống thúc sưu, cứ ngũ liên cả buổi như hộ đê, cả làng mặt xanh như đít nhái. Đến khi Thìn cùng trương tuần tay thước vào nhà ai - cố nhiên, kể cả họ Nguyễn – thì nhà ấy tha hồ chắp tay “con cắn rơm cắn cỏ…”. Được cái là lão cũng nương tay, chẳng bắt ai ra giữa đình khảo hèo.
Đến năm năm ba, mọi bề đổi hẳn. Địa phương quân về đánh bốt Vân Ổ, dẹp hết hội tề. Đội bắt rễ ở nhà cố Lương, định tỷ lệ địa chủ trong làng là năm phần trăm, dĩ nhiên họ Nguyễn đa tiên chỉ lĩnh nhiều suất nhất. Con cái đang đi học trường kháng chiến bị đuổi về. Trưởng Thìn phải mặt bôi gio trát trấu, quỳ giữa đình cho bần cố nông kể hết chuyện cho vay đòi trả lãi đến đoạn “con gà nhà tao lạc sang vườn nhà mày không thấy về”.

Lệ là thế. Vít cành tre thì nó quật trả vào mặt. Con trai cố Lương là Chu Văn Ngộ vào thanh niên, nông hội, dần dần tham chính trong làng. Qua mấy lớp học về xâu chuỗi, bắt rễ, qua bình dân học vụ i tờ ít, anh đứng trong đội ngũ, trở thành chủ chốt ở xã. Lại hô hào dân công đắp đê, làm nghĩa vụ lương thực cho nhà nước tích luỹ vốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, nay mai máy cày sẽ chạy trên đồng thẳng cánh cò bay như nông trang bên Liên Xô. Lại kêu gọi thanh niên đi bê đánh Mỹ cứu nước giải phóng miền Nam. Rồi chống mê tín, bỏ tượng trôi sông Lồ Ồ. Rồi cưa hoành phi câu đối đem về thưng vách chuồng trâu, bụt ngồi trên đình chùa cứ nhấp nhổm như lửa cháy dưới đít. Những ngày hoạt động sôi nổi ấy, thanh niên họ Chu có điều kiện thoát ly, ra công trường xưởng máy làm, hoặc về thủ đô học nên bác sĩ, kỹ sư. Đám con cái họ Nguyễn, ngược lại, nem nép một bề, học hết lớp bảy đừng hòng tính chuyện lên cấp ba. Em ruột trưởng Thìn phải gửi sang huyện bên học, nức tiếng cả tỉnh vì được đi thi toàn quốc. Có giấy ở trung ương tư về cho đi đại học Bách khoa ở Hà Nội, chính quyền xã ỉm đi, mấy tháng sau mới đưa ra thì đã quá kỳ chiêu sinh. Nhưng mà quyết vượt vũ môn, cả họ Nguyễn góp tiền đem cậu ta lên trường tỉnh học lại, thi lại, đón lõng giấy gọi đại học từ trung ương về. Từ đấy, con cái hai họ gặp nhau chan chát ở Hà Nội, cộng tác làm việc với nhau, chẳng biết có nhớ đến hiềm thù nội tộc…

Sang những năm tám mươi, cả Ngộ về hưu, sang làm chủ tịch mặt trận Tổ quốc. Sinh hoạt ở tổ phụ lão với trưởng Thìn, ông giáp mặt hàng ngày, song tuyệt nhiên nhạt nhẽo, giao đãi gọi là. Hai họ bây giờ phương trưởng bằng nhau, cùng có giáo sư, tiến sĩ làm việc ở thủ đô, lũ thanh niên nam nữ ve nhau, lập gia đình tán loạn. Chiến tranh rồi hoà bình. Lại chiến tranh, lại hoà bình, bao nhiêu nước chảy qua cầu rồi, còn sống mấy nỗi mà làm mặt lành mặt giận mãi. Vẫn biết thế, mà hai lão trưởng tộc không thể đến với nhau.

Cho đến những việc mới đây xẩy ra ở đền Úc Phụ, bà Lành được tụi lãnh đạo nhiệm kỳ mới của xã o bế định làm những việc quá thể đáng, thì hai họ đều không chịu nổi. Mẹ nó chứ, cái con mụ họ Ngô ấy tưởng được ô dù che đỡ thì giẫm đít bụt à? Nhưng mình mình – dù là chủ tịch mặt trận Tổ quốc - đứng ra cản nó thì cũng khó. Phải tìm. Cái khó là chẳng biết trông cậy vào ai ngoài lão đầu họ Nguyễn.

Ấm chè mộc đã nhạt thếch, nắng ngoài ngọn tre dạt vào góc sân, ông cả Ngộ vẫn ngồi im phắc, mặt như táo bón. Anh con trưởng đi thăm đồng về, gặng: “Sao bảo bố sang ông trưởng Thìn cơ mà?”.
- Thế lúc nẫy anh bảo tao sang có việc, lão ấy bảo sao?
- Ông ấy bảo mời ông sang. Thôi, ông sang đi. Việc trọng, các cụ phải ngồi với nhau chứ.
- Lão ấy cũng bảo việc trọng à?
- Không bảo. Nhưng con biết. Việc các cụ quan tâm giống nhau cả.

- Chào ông!
Ông cả Ngộ bước vào sân, đủng đỉnh chào, vừa đủ nhỏ để trong nhà nghe tiếng mà không ra chiều vồ vập quá. Ông trưởng Thìn đang xỉa răng chanh chách trên sập cũng chậm rãi bước xuống. “Mời ông vào”, lời nói nghe đủ lịch sự mà cũng rõ là khách khí lắm. Nhưng ông cả Ngộ còn nán lại ngoài sân, ngắm nghía căn nhà. Đây là chỗ nhà ngang trưởng Thìn được giữ lại sau kỳ cải cách, trước kia nó cũng rách rưới lắm, giờ đã thay bằng nhà hai tầng đúc bê tông, chỗ nào chỗ nấy sáng choang. Đặc biệt là quanh giếng chi chít những chậu cảnh, dễ cũng tinh xảo, có giá bằng của nhà ông.

Trưởng Thìn thấy khách còn vơ vẩn ngoài sân thì quay vào, lại xếp bằng trên sập, nhưng cũng quát đứa cháu tắt ngay cái đài đang đít cô đít cậu choang choác. “Lão không ra đón ta ngoài sân. A, lão cũng đánh ấm chén sẵn sàng rồi đấy chứ”, cả Ngộ nghĩ, cứ đủng đỉnh, khủng khỉnh cho đến khi trưởng Thìn lên tiếng “Mời ông vào”.

- Chè ngon đấy, ông nhỉ.
- Thằng em tôi mới đi nghỉ Bắc Thái, gửi về một cân, Tân Cương chính hiệu.
- Thảo nào, cứ mộc thế này uống mới hay.
- Tôi tính rồi, ướp sen ướp nhài chỉ được hương chứ vị thì vứt.

Ấm chè, sang tuần thứ hai, cứu cho đoạn vào chuyện khỏi nhạt nhẽo. Hai lão già chuyển sang mùa màng, năm nay dông bão lắm quá, thuỷ lợi phí ngày một tăng. Rồi cũng hết. Bèn vào việc: “Tôi sang đây định bàn việc đền Úc Phụ. Làng ta có bà Lành định làm thế, ông tính sao?”. Ông Thìn nghiêm ngay sắc mặt, lừ lừ đứng dậy thay ấm chè khác. Rồi đuổi chó xua gà mãi, mới ngồi xuống. “Thì có người đem thả bụt trôi sông trước đây, nay họ mới có cớ làm thế chứ”. Giọng ông buông sõng, ra điều muốn tới đâu thì muốn, đây vô can, không nhúng tay.
Ông cả Ngộ bèn giải thích:
- Hồi ấy, tôi làm chủ tịch xã thật, nhưng đang đi học trên trường đảng tỉnh, không biết việc ấy. Ông Kháng là phó chủ tịch nội chính chủ trương bài trừ mê tín dị đoan, đem Phật bỏ trôi sông Lồ Ồ. Rồi ông ấy bị kỷ luật, sau lại chết tức tưởi chứ còn đâu.
- Bao nhiêu là việc nữa, ông Thìn bùng ra. Tam quan đền làng đẹp nhất miền Bắc tính đem giật đổ, may mới mất con sấu trên cột. Chuông đồng bị dỡ, đem ghè ra bán cân. Ông còn để cho những đứa vo thần báng bổ đem hoành phi câu đối trên đình về thưng chuồng trâu. Thượng điện thì để thuốc sâu, hậu cung tam bảo thành kho chứa phân đạm ráo.
- Đấy là do tồn tại lịch sử, chứ có phải do chính quyền xã chủ trương đâu. - Cả Ngộ đã nóng mặt lắm, nhưng kinh nghiệm công tác bao nhiêu năm bảo ông phải dằn lại.
- Lại còn lấy đá trên gò đem trải đường, xe kìn kìn đi lại mấy tháng, vơi cả núi Đụn. Chả, dân không kêu thì bây giờ tan cả đình chùa, lấy đâu chỗ thờ cúng nữa. Suýt nữa thì mất cả giếng Tiên, dấu chân ngựa trời. Ông không nhớ hồi bé chăn trâu, thằng trẻ con nào đã uống nước giếng Tiên mãi, hở?
- Ông biết một mà không biết mười - Cả Ngộ sẵng giọng -. Nói cho ông biết, ngày kháng chiến, hội tề các ông ngồi đánh chén trong đình, tôi là du kích nấp trên cửa võng. Định thả lựư đạn xuống nhưng tiếc cái đền quá. Những tảng đá xanh chân cột trạm đài sen, rồi hương án, cỗ kiệu, điện thờ, cả nước chẳng nơi nào có vật đẹp hơn thế. Nên lại thôi. Tôi chỉ vê hòn cứt dơi thả vào bát canh lòng gà bí xanh ở mâm ông thôi. Ông ác lắm, làm lý trưởng gây bao nhiêu tội, chết là đáng. Nhưng tôi tha ông vì cái đền làng ta.

Trưởng Thìn mặt xám lại, nhìn trừng trừng vào cả Ngộ, rồi lại giãn ra, bần thần: “Ờ ờ, tôi ngỡ con dơi ỉa vào bát canh thật”. Rồi lại cất giọng lạnh tanh:
- Ông cũng ác như con rắn độc. Sao ông quy họ Nguyễn nhiều địa chủ thế? Sao ông giữ giấy gọi đại học của thằng Trực nhà tôi? Cả xã này có ai nhiều liệt sĩ chống Mỹ như họ tôi không, mà hôm họp trong diện ấy các ông làm khó dễ? Động cái dân công động cái đắp đê, là thế nào?
- À, thế thì để tôi cắt nghĩa. Đội cải cách quy định xã ta bẩy phần trăm địa chủ, tôi xin mãi mới xuống được năm phần trăm. Họ ông nhiều lý dịch lắm ruộng, quy thế là đúng, ai cãi được. Nhưng tôi thấy ông nắm quyền hương xã, làm gì là bị Tây thúc, đối xử với bà con không đến nỗi nào, nên còn nương nhẹ đấy. Còn việc giấy gọi đại học là lý do khác, do chủ trương không cho con em địa chủ lọt vào hàng ngũ trí thức xã hội chủ nghĩa nên phải giam lại.
“Kể ra, cái việc họ ông trong diện liệt sĩ bị ngăn cản thì tôi làm sai thật. Việc ấy tại tôi”.

Ông Ngộ chùng giọng xuống, rồi điềm nhiên đứng dậy. “Tôi sang bàn việc bà Lành định thay tượng Đức Chúa Ông ngoài đền. Nhưng thấy khó nói chuyện quá. Chào ông, tôi về”.
Ông Thìn ngồi bó gối ôm điếu cày, mặt còn đỏ gay, không đứng dậy tiễn. “Không dám, chào ông”, giọng còn đầy thù hận. Hai ông trưởng chia tay như thể sắp về huy động trai tráng trong họ đến phá nhà thờ Tổ của nhau không bằng.

Ngang qua gốc sy giếng làng cũ, cả Ngộ gặp thằng cháu làm thư ký uỷ ban, nó báo: “Chủ tịch bảo nay mai thay tượng ông ạ”. Ông sẵng giọng: “Mày sang mà bảo cái lão trưởng Thìn, tao không biết!”.

Thế mà quá Ngọ sang Mùi được tẹo, cả Ngộ thấy trưởng Thìn sang nhà mình. Đi như xộc vào, chẳng để ý đến bộ điệu khủng khỉnh của chủ nhân, “Này ông, rằm tháng sáu họ định thay tượng Đức Chúa Ông thật đấy”, ông ta nói luôn.
- À, thế ra ông cũng muốn bàn chuyện ấy với tôi kia đấy.
Cả Ngộ làm cao. Trưởng Thìn đấu dịu ngay. “Tình hình khẩn trương lắm rồi. Tôi với ông không ngồi với nhau là có tội đấy”.
“Thế này ông ạ…”, giọng trưởng Thìn ôn hoà, những lời chắc đã được ngẫm rất kỹ. “Tôi với ông, họ tôi với họ ông đều có chỗ không phải với nhau. Thời thế nó bắt thế, cờ đến tay ai phải phất. Nhưng bây giờ có kẻ định phạm vào cái chỗ linh thiêng nhất của làng. Báng bổ quá lắm. Trong xã chỉ có họ Chu với họ Nguyễn là đương đầu nổi với chúng. Tách nhau ra là chết. Không phải chỉ có đợt thay tượng này, mà được đà, bọn quan lại cường hào mới sẽ được thể đè ta nhiều chuyện khác. Ai chứ ông với tôi đều đã làm lý dịch, còn lạ gì…”
“Còn lạ gì… Hừ, sao lại so thời lão làm lý trưởng với thời Việt Nam dân chủ cộng hoà, ta làm chủ tịch xã”, cả Ngộ mỉa mai nghĩ. Nhưng ông cũng phải công nhận rằng truởng Thìn nghĩ phải trong tình thế này. Làng Vân Ổ còn dăm bảy họ khác, nhưng rặt lũ tép riu. Xưa nay quyền bính những chỉ nằm trong tay hai họ Chu và Nguyễn. Ngày bé, thằng Ngộ con mõ Lương và thằng Thìn con chánh Xuân cũng hay tha thủi bên gò Úc Phụ chơi, đứa chăn trâu, đứa đánh khăng. Đền có nhiều bàn thờ, ở giữa là Đức Huyền Thiên Trấn Vũ có công giúp Thục An Dương Vương trừ lợn lang gà trắng xây nên thành Ốc. Hai bên là những thổ địa, Mẫu Thượng Ngàn, ông Khổng Tử, bà Thị Kính. Ngộ và Thìn ban thờ Đức Chúa Ông cai quản mười tám vị sơn thần trông nom dương gian. Khoái, vì cụ từ hay gọi vào cho phẩm oản, nải chuối, quả na tạ từ ban, cũng vì tượng Đức Chúa Ông thật đẹp, ngắm mãi không chán. Ngài mặc phẩm phục màu nâu đỏ, cầm thanh đao nhỏ, một chân dận hia, chân kia để trần, trông mộc mạc mà lại thoát tục. Đặc biệt là đôi mắt nghiêm nghị, lúc hiền từ, nhìn kỹ lại rất dữ. Các cụ trong làng bảo người thợ nào tô đôi mắt ấy là chín chắn lắm.

Đền Úc Phụ, Ngộ có một trận để đời không thể quên được. Ngày mười lăm tuổi, chơi trốn tìm, chả biết kiêng cữ gì cả, cậu cùng cái Na rúc vào vòm cuốn tò vò dưới ban thờ Đức Chúa Ông. Chỗ ấy chật lắm, phải ép sát vào nhau mới khỏi lộ. Trong cõi ẩm mốc, nhớp nháp, mùi bồ kết, mùi mồ hôi từ cô bé đánh thức trong Ngộ một cái gì cậu chả bao giờ biết đến. Cậu mân mê mái tóc Na, úp mặt vào ngửi hít. Bỗng cô bé cầm tay Ngộ úp lên ngực mình, chỗ nhu nhú. Lâu lâu, Na đẩy tay Ngộ ra, bảo “Tay đằng ấy người lớn rồi nhưng mắt đằng ấy còn trẻ con lắm”.

Rồi Na lớn lên, lấy chồng, Ngộ thấy như mình mất cái gì. Mãi sau này, đận cháu chắt rồi, mỗi lần đến trước Đức Chúa Ông, cả Ngộ thấy thực khó ngăn mình khỏi chui vào cái lỗ tò vò ẩm mốc dưới ban thờ. Đít Ngài, đối với ông, mãi mãi là nơi bí ẩn, vừa thiêng vừa tục nhất đời.

Vào những ngày hai họ Chu, Nguyễn tranh nhau trị vì hương xã và thẳng tay trị nhau, cô bé Lành của họ Ngô lớn lên, theo ông chú ra Hà Nội làm ăn. Cô buôn hàng sắt, vốn lớn lắm, phát đạt ầm ầm, thỉnh thoảng thấy về làng đầu u xi răng trắng, kể chuyện đi bơi, giao du với người này người nọ. Cô có ba đời chồng và một đống con, khi lên bà thì đốc chứng đồng bóng, đền phủ nào cũng đi, càng xa xôi sức càng khỏe. Bạn bè cô ở hội Chân Tâm tín ngưỡng, cũng cùng hội buôn, tháng nào cũng hành hương cúng lễ, chẳng ngày sóc vọng nào không đèn nhang; chừng như các bà buôn đều cúng lễ khoẻ, Tiên Phật độ trì họ chẳng ít.

Khi cả Ngộ còn đương chức chủ tịch, bà Lành đánh xe về, bàn: “Làng ta là đất văn vật, đền Úc Phụ xưa có tiếng là thiêng, đề nghị uỷ ban, mặt trận tổ quốc cho lập hồ sơ để xin bằng công nhận di tích lịch sử của bộ Văn hoá, tốn kém đâu tôi xin cung tiến”. Lời nói phải quá, uỷ ban bèn cử cụ thống Đào nhiều chữ nhất làng đi lục lại những văn tự, gia phả, viết lại sự tích đền. Lại lôi tấm bia đá kê dưới ao làm chỗ rửa chân lên dựng lại nhà bia ở chỗ cũ. Những tam bảo, quán Tiên, đều Mẫu, bao nhiêu bộ hoảnh phi câu đối, cái bị Tây đốt, cái tự phá hồi tiêu thổ kháng chiến, cái bị mai một hồi báng thần bổ thánh dần dần được khôi phục lại, mới đầu còn dấm dúi sau ra công khai. Đền Úc Phụ được công nhận di tích lịch sử văn hoá, đón bằng của trên rầm rộ, thu hút thập phương đến ùn ùn.

Rồi bà Lành về hẳn làng, ủng hộ nhà trẻ dăm chục bộ quần áo mới cho đàn cháu và các cô, xây gian phụ sản ở trạm xá, có cả dụng cụ y tế. Chính điện đền Úc Phụ sáng choang khi bà cho bóc lớp gạch, tương truyền có từ đời Trần, thay bằng cả nghìn viên gạch hoa Đà Nẵng. Nước trên đền thiếu lắm, phải xuống tận giếng đất khiêng, bà cho xây đôi bể chứa cả nghìn gánh nước mưa, tha hồ việc làng, cúng lễ. Lại trình bày với uỷ ban xã và các cụ (bấy giờ ông Ngộ đã sang làm mặt trận tổ quốc): “Tôi nay đã già, hồi tâm làm việc thiện, xin các cụ các bác cho về ở đền hàng ngày bao sái đèn hương. Cũng như nhời Tiên Phật dạy, kẻ có căn đi đâu về đâu rồi cũng phải về núp dưới bóng đền bóng chùa thôi mà”.

Vẫn là lời nói quá phải, chẳng đụng đến quyền lợi của ai, nên chẳng bị chối từ. Huống hồ bà Lành ăn chay tuần ba ngày, và lôi về đền bao nhiêu bạn buôn, công đức nặng tay lắm.

Đền Úc Phụ mở hội lại, ba năm nay mời liền liền đội nữ quan ở Hà Nội về làm lễ. Thập phương kéo đến cả vạn người xem rước vua Thục giả, thần Rùa Vàng giả kín cả cánh đồng, riêng tiền giữ xe đem về cho xã vài chục triệu. Công đức thì vô kể, sẻ lại cho ban di tích xong, xã thu cũng gấp vài lần thuế công thương của mấy chục công ty tư nhân. Rồi mượn người hay chữ soạn tờ gấp in sự tích ngôi đền bán cả vạn tờ. Hàng quán rạp riệc dựng lên bán bánh dày, trứng luộc cùng khánh, xuyến, xà tích, bao người được nhờ trong mấy ngày lễ. Úc Phụ khuyếch trương được thanh thế, hội đền nức tiếng một vùng khiến quan viên các làng lân cận sốt tiết, cũng chạy đi lập hồ sơ xin bằng công nhận di tích cho mấy cái miếu bé con con của họ. Bỗng chốc thu bộn tiền thật đàng hoàng, hình như chẳng có gì dễ bằng tổ chức lễ hội thật to, dân tình nơi nơi đến mở hầu bao ra chóng vánh quá.

Có dịp ông Hoạt già, trưởng ban quản lý di tích, trẩm đi đâu mất chục triệu tiền công đức, xã bèn củng cố lại, đưa bà Lành lên phó ban, tất nhiên trưởng phải là chủ tịch mặt trận tổ quốc. Tiếng là đầu đàn, nhưng nhiều việc cả Ngộ thấy mình chân chất quá, cứ phải hỏi ý kiến bà Lành quảng giao, bạt thiệp. Dần dà bà ta tự động quán xuyến, chỉ hỏi ý kiến các cụ gọi là. Phương chi, cậu Đoàn đương kim chủ tịch xã là người họ Ngô, gọi bà Lành là cô, luôn luôn quyết đoán việc đền theo ý bà. Cũng ấm ách! Chẳng hạn như khi bà tự thuê người biết tiếng Tây viết lên hòm công đức mấy chữ Contribution nghĩa là “Đóng góp” gì đó, các cụ kêu, bà bảo để thế thì tây đầm đến đền ta phải tòi tiền ra. Chẳng thuận lắm, nhưng cho là việc nhỏ, các cụ cho qua không bàn lại. Vả lại, Chu với Nguyễn hai họ lớn nhất có bao giờ bằng mặt với nhau đâu mà ỷ dốc phản đối.

Nhưng đến cái sự thay tượng thì thật quá thể. Cách đây nửa tháng bà Lành đề nghị họp ban di tích, có chủ tịch xã dự. “Là tôi muốn xin ý kiến các cụ”, bà trình bày. “Mấy năm nay, đền làng được sang sửa nhiều, như may lại xiêm áo cho Tam Toà Thánh Mẫu, tô tượng, viết lại các bức hoành. Chỉ còn tượng Đức Chúa Ông trên ban bên phải đã cũ quá rồi. Phẩm phục màu nâu, trông Ngài tối xì xì, sứt miếng ngay cổ. Tôi bàn là ta nên thay tượng mới đẹp đẽ hơn. Thế ạ…”
Các cụ ớ người ra. Quá bất ngờ. Ai mà có thể ngờ được. Cả Ngộ phản ứng đầu tiên: “Thay thế nào được! Ngài đã có bao nhiêu năm rồi, linh thiêng là ở bản thân bây giờ chứ”.
- Thì ta hô thần nhập tượng. Đức Ngài lại dời sang “nhà” mới ngay. – bà Lành điềm nhiên.
- Thế tượng cũ bà định bỏ đi đâu? - Trưởng Thìn nóng nảy lên tiếng.
- Dạ, tôi hỏi thầy đã kỹ. Để Ngài nghỉ dưới giếng mắt rồng, vẫn có linh khí ngàn xưa tụ lại, mà còn mát nữa.
Giọng trả lời vẫn ngọt ngào, tự tin lắm. Nhưng các cụ đâu có chịu, rằng chưa ai làm thế bao giờ, đẻ chuyện gây tốn kém, rằng… Bà Lành không đáp lời. Thì ông chủ tịch xã lên tiếng, không phải phân trần nữa mà là quyết định:
- Thưa các cụ, đảng uỷ, hội đồng và uỷ ban nhân dân chúng tôi đã họp bàn xong. Ngày rằm tháng sáu này sẽ rước Đức Chúa Ông mới và thay bức hiện nay. Việc này hoàn toàn do bà Lành cung tiến, không ai phải bỏ tiền ra cả. Đây, các cụ xem quyết định của uỷ ban. Đã có hiệu lực rồi.
Cả Ngộ ớ ra. Chức trưởng ban di tích của ông té ra chẳng là cái đinh mục với bà phó. Đêm ấy ông càng phải tủi phận, nhận ra thời binh quyền của họ Chu đã qua.

Trước rằm tháng sáu, ông cả Ngộ triệu tập hội nghị bất thường các đảng viên họ Chu. Tiếng cả thế, nhưng cánh họ Chu trong xã chỉ còn giữ những chức èng èng như thu tín dụng, khuyến nông, thuỷ lợi, còn bao nhiêu vai vế quan trọng khác họ Ngô đã chia nhau cả rồi, sớt lại gọi là cho các họ khác. Bởi vậy, hội nghị mở rộng ra cả các bô lão trong họ.

Mở đầu, cả Ngộ mời mọi người uống chè Thái của trưởng họ Nguyễn biếu. “Hai họ phải kết hoà hiếu để chống lại đứa quỷ trá cậy của”. Rồi ông nói cụ thể hơn chuyện Đức Chúa Ông, bà Lành được uỷ ban xã ủng hộ. Mọi người đều nhất trí thế là giẫm đít bụt, làm hỏng những truyền thống đã có tự nghìn năm.
Bên họ Nguyễn, trưởng Thìn cũng quán triệt cho mọi người nguy cơ mất hết cổ vật của tổ tiên và cũng đạt được nhất trí cao. Hai họ Chu, Nguyễn thảo một giác thư lên văn hoá huyện văn hoá tỉnh, cậy người thân quen quà cáp để chuyện gở đừng xảy ra. Nhưng có vẻ như đã quá muộn. Hai họ lại định rằng đến ngày ấy nhất định phải tụ họp lên đền tranh đấu, kẻo rồi ảnh hưởng đến cả long mạch. Táo gan thật. Dám làm chuyện tày trời.

Rằm tháng sáu nhằm đúng chủ nhật. Từ sáng sớm, ban di tích đã đủ đầy trên sân đền, cả thảy sáu cụ, trừ bà Lành đi thỉnh tượng bên Hà Bắc. Ngoài ra còn có các bô lão trong xã, nhất nhất đều muốn giữ lại Đức Chúa Ông đương vị. Đám thanh niên đến cũng nhiều, phần vì hiếu sự, nhưng hai ông trưởng họ điểm mặt thấy yên lòng, khối đứa họ Nguyễn họ Chu.

Hút thuốc lào vặt, uống rượu vã mãi, rồi ô tô chở tượng mới cũng về đến nơi. Có mươi bà buôn ở Hà Nội hay đóng nữ quan trong các đám rước. Đồ nghề trên xe khuân xuống mãi mới hết. Bà Lành dõng dạc chỉ huy mấy thanh niên khiêng Ngài lên nhà tiền tế. Bên này, cả Ngộ và trưởng Thìn trố mắt nhìn, chỉ thấy lụa điều phủ kín, có vẻ to hơn Đức Chúa trong kia. Không hiểu bên trong thế nào.

Trước sự chứng kiến của Ngô chủ tịch xã, hai bên chủ khách chào hỏi nhau trịnh trọng, lịch sự, nhưng bên trong như bài binh bố trận thế nào. Ông cả Ngộ thay mặt ban di tích và các cụ trong làng cảm ơn các bà bên Hà Nội đã không quản xa xôi mà lui tới ngôi đền nhỏ bé của chúng tôi. Bà hội trưởng Chân Tâm tín ngưỡng đáp rằng đây là chốn thần tiên, đến được là có cơ duyên lắm, xin phép các cụ vào thắp hương. Tuần trầu nước đã qua. Kính thưa, cảm tạ mãi, bà hội trưởng có lời:
- Chúng tôi ăn chay nằm mộng, chọn ngày lành tháng tốt, hôm nay rằm tháng sáu dọn mình sạch sẽ sang đây. Trên có uỷ ban, dưới là các cụ ở ban di tích, xin cung tiến quý đền một đôi lọng, mười mâm nhôm to, một trống đại, hai đỉnh đồng cùng bộ bát bửu.
“À vâng!”. Món cung tiến quá to khiến cả Ngộ ngỡ ngàng, chỉ đáp lại được vậy.
“Hội Chân Tâm tín ngưỡng xin biếu uỷ ban xã Vân Ổ mười triệu đồng tiền mặt, vì đã góp phần ủng hộ phong trào uống nước nhớ nguồn, quay về với tổ tiên”.
Cả Ngộ và trưởng Thìn nhìn chủ tịch Ngô Tiến Đoàn tiến lên nhận tiền, cảm ơn, đưa mắt cho nhau. Ra họ gớm thật, cho cái thằng tham này há miệng mắc quai cái đã. Để rồi xem.
“Bà Ngô Thị Lành có hỏi ý kiến chúng tôi về pho tượng Đức Chúa Ông hiện nay, đã cũ rồi và không được oai phong mấy. Nếu thay Ngài bằng một tượng mới to đẹp hơn thì thu hút được thập phương đến nhiều hơn, thanh thế đền Úc Phụ càng lớn. Chị em chúng tôi nghĩ thế cũng phải, vậy xin ý kiến quý uỷ ban và các cụ”.
- Việc này chúng tôi đã bàn và đồng ý rồi, Ngô chủ tịch xã lên tiếng. Tượng cũ cổ lắm, không còn thích hợp với thời đại mới nữa. Phải mở cửa ra mới được. Dân tình thập phương đều chỉ thích đến chỗ đền đài nguy nga, đồ thờ lộng lẫy. Ý định của các bác ở hội đây và bà Lành rất hợp với sở nguyện chính quyền và dân xã. Chúng tôi xin chấp nhận và cảm ơn tấm lòng vàng này.
Ông cả Ngộ há hốc mồm, uất quá không nói được. Đến khi ra lời thì chả thành bài bản gì. “Việc này chưa từng có bao giờ. Từ thuở còn chăn trâu, chúng tôi đã quen thân với Ngài, thọ lộc của Ngài, khi nải chuối khi phẩm oản. Bây giờ thay tượng là dứt khoát không thể được.
- Thì có phải đem Ngài trôi sông báng bổ như năm xưa cụ làm chủ tịch xã đâu. – Bà Lành nói kháy – Chúng tôi chỉ định đưa Ngài xuống giếng Mắt rồng cho mát mẻ thôi mà. Việc hô thần nhập tượng mới đã có chuẩn bị, khấn đúng bài các cụ tổ ta dùng khi xưa. Có gì đâu mà bác cả Ngộ gây khó khăn làm vậy.
- Không được. Dứt khoát là Đức Chúa Ông y như bây giờ. Bà đừng có mà cậy của đòi thay đổi tất cả. Bà quen đi xa về gần mấy chục năm nay rồi, có biết tình cảm làng quê với Đức Chúa Ông, với ngôi đền này như thế nào đâu.
- Bác cả Ngộ không được nóng nảy thế, giọng Ngô chủ tịch xã chắc nịch. Bà Lành đây có chân tâm mới cung tiến như vậy. Hơn nữa đền chùa cải tiến, đổi mới, thiên hạ đổ đến nhiều thì mới có tiền công đức mà thay đổi bộ mặt làng xã. Hay là ông muốn chúng ta cứ nghèo hèn quê kệch mãi, hả?
- Anh thì chỉ biết có tiền! – Ông cả Ngộ đốp trả - Thằng Phương con nhà Tròn trốn đi di tản năm xưa, các anh lên án bao nhiêu. Mà năm ngoái nó ở Mỹ về, mới thăm hỏi một tẹo đã tôn thành Việt kiều yêu nước. Đừng có lộng giả thành chân, giẫm đít bụt.
- A, này… - Chủ tịch xã lắp bắp – Ông đừng hỗn với chính quyền. Tháng chín tới hết nhiệm kỳ, đảng uỷ bầu lại sẽ cách ông khỏi chức chủ tịch mặt trận tổ quốc. Rồi cũng tong khỏi chân trưởng ban di tích, cho mà biết.
- Tôi còn ngồi đây thì đừng hòng bê Đức Chúa Ông vứt xuống giếng!
Cả Ngộ đỏ mặt tía tai, chân giẫm bành bạch. Ông đứng ngó quanh tức tối. Quái, lão trưởng Thìn bàn bạc quyết tâm làm vậy, mà bây giờ đ. thấy hé răng. Thì ông đương đầu cũng chẳng sao. Được cái bên kia, con mẹ Lành và các bà Chân Tâm tín ngưỡng cũng im phắc.
Đang căng thẳng, thốt nhiên một ông lão từ nhà thờ chạy ra. “Các ông các bà xem kìa, tượng Đức Chúa Ông trên ban mồ hôi cứ rịn ra”.
Ai nấy sợ cứng người lại, kể cả bà Lành. Chỉ riêng chủ tịch xã điềm nhiên: “Ngài mừng đấy, vì sắp được xuống Mắt rồng tắm mát". Đoạn quay lại bảo đám trai tráng: “Các cậu còn đợi gì nữa, vào thắp hương xin phép, rồi hạ Ngài xuống đi”.
Chẳng ai bảo sao. Ông cả Ngộ đần người ra, bất lực nhìn đám trai họ Ngô rục rịch chuẩn bị đòn khiêng. Thì trưởng Thìn lên tiếng, giọng điềm đạm và sang sảng, hệt ngày còn là lý dịch:
- Không hạ xuống được đâu. Làm thế vừa trái đạo trời, vừa sai phép nước. Thứ nhất, tượng Đức Chúa Ông có tự bao giờ không biết, chỉ thấy khi lớn lên đã có Ngài rồi. Ngài tuy nâu sồng mộc mạc thật nhưng lại hun đúc khí thiêng bao đời. Thứ nhì, khi xin bằng công nhận di tích lịch sử văn hoá, trên đã kiểm kê bao nhiêu tượng, bao nhiêu hoành phi câu đối, đến từng bức cửa võng chạm con gì bông hoa gì cũng vào sổ cả rồi. Nay hạ Ngài xuống bỏ ra ao Mắt rồng, liệu có phải xâm phạm di tích lịch sử không? Các ông uỷ ban có chịu trách nhiệm được không?
Chủ tịch xã không dám hé môi. Lý sự của lão già làm quan một thời cứng cáp quá.
- Cổ vật mới là của quý! - Giọng trưởng Thìn lại càng sang hơn - Lọng vàng bát bửu mâm nhôm trống đại các bà cung tiến chúng tôi xin nhận và cảm tạ hết lòng. Nhưng đó là đồ mới, có tiền là mua được. Chứ như đây, bạc tỷ có làm được vầng đá mọc dưới đít tượng Đức Quán Thánh không, mỗi năm lại nhô lên mấy phân đấy. Ông chủ tịch nói không phải. Thập phương đến đây vì các pho chư Tiên chư Phật đã có từ lâu đời, đâu phải vì mấy bức hoành mới tô vàng choé. Tôi nói lại chuyện cũ, bà Lành cho bật những viên gạch trạm rồng có từ đời Trần ở trong điện để lát đá hoa vào cho sáng choang lên, cũng là dốt nát rồi – Ông đột ngột hỏi – Bà đặt làm tượng Đức Chúa Ông mới này hết bao nhiêu tiền?
- Da, mất hai mươi hai triệu, bà Lành lí nhí đáp.
- Thôi, thế này, tôi đề nghị… Bà Lành là người có tâm đức, tuy hơi hợm của một tỵ. Tượng đã thỉnh về đây, thì đưa cả lên ban, ta thờ cả hai Đức Chúa Ông một lúc. Ý kiến chúng tôi là vậy. Dứt khoát không bỏ Ngài xuống ao Mắt rồng được.
Trưởng Thìn đứng dậy, quay hẳn sang các bà Chân Tâm tín ngưỡng: “Nếu các bà không đồng ý thì mang cả bát bửu lọng vàng cùng các thứ đem đi đâu cho thì đi”.

Tượng Đức Chúa Ông trên ban được kê dịch sang trái, lấy chỗ cho Đức Chúa Ông mới. Thoạt nhìn đã thấy khác nhau lắm. Bên này thì nâu đỏ mộc mạc, một chân để trần, đôi mắt vừa dữ lại vừa hiền. Pho bên kia bằng gỗ mít tô đỏ rực, hai chân đều dận hia, đôi mắt xếch ngược, lông mày dựng đứng như tranh trong sách Tầu. Rồi ngai, ngù, rồi mũ cánh chuồn vàng choé. Vì đôi con ngươi là hai hòn bi bằng thuỷ tinh nên lúc nào trông Ngài cũng như lúc nào, vô hồn và ít sinh khí hơn Ông cũ. Nhưng Đức Chúa Ông mới ngồi trên ngai vàng, tầm vóc cao hơn, nên khi đặt lại tượng, các cụ trong làng nhất quyết đôn thêm cái bục dưới đít Đức Chúa Ông cũ. Phải cho bằng nhau, phải thế. Không thì lại nhất bên trọng nhất bên khinh.
Đêm đến, ông cả Ngộ ngồi xếp bằng dưới chân tượng cũ. Cái bát hương chỉ cắm một nén nhang đỏ đọc như mắt người. Lòng ông mang mang hỗn độn. Lạy chư Phật chư Tiên, bây giờ có hai Đức Chúa Ông thì ai cai quản mười tám vị sơn thần coi sóc dương gian? Cái lão trưởng Thìn lý sự ghê thật, không bên nào đồng ý nhưng bên nào cũng phải theo. Bây giờ họ ông phải đoàn kết với họ Nguyễn thôi. Hai họ mà mạnh thì làng mới mạnh, không để lũ quỷ trá hợm của làm càn mãi. Dầu thế nào các ông phải giấy rách giữ lấy lề, khôi phục lề thói làng xã, truyền thống dân tộc cho bọn trẻ còn có cái để quay về với Tổ Tiên chứ.
“Lạy Đức Chúa Ông, Ngài ở với chúng con”
Bên phải ông Ngộ, bà Lành ngồi trước Đức Chúa Ông của bà, bát hương còn mới tinh ngùn ngụt như đám cháy. Bà đang nghĩ gì? Bà ấy còn định làm gì với ngôi đền của chúng ta nữa đây?

T.C

K 7 TPHCM Chủ nhật, 28 tháng 3, 2010 16:38

2010-05-28T11:25:00.011+07:00

-----------------------------------------------------------------------------------------

Bạn Trần Minh Hòa K7 (anh của Trần Minh Thắng b3 K8) có gửi 11 ảnh, do sơ suất khi check mail, hôm nay tôi mới đọc được - thành thật xin lỗi bạn Hòa.

Ảnh không có thuyết minh nên tôi Post lên nguyên bản, không chỉnh sửa

Ảnh

Chủ nhật, 28 tháng 3, 2010 16:38

Gửi: k8tsq@yahoo.com.vn

11 tập tin (2938KB)

Nhờ Tuấn K8 post lên blog Trỗi. Cám ơn

2008-10-20T10:41:00.004+07:00

100 năm phở Việt

Sinh ra từ những năm đầu thế kỷ 20, phở thăng trầm cùng người Việt xuyên suốt một thế kỷ đầy biến động hào hùng. Giờ đây, phở lại thăng hoa, phát triển đi lên cùng Việt Nam. Không chỉ còn đơn thuần là một món ăn khoái khẩu, thực sự phở đang trở thành “đại sứ ẩm thực” góp phần vinh danh văn hóa Việt trong lòng bạn bè quốc tế. Cội nguồn, tuổi tác, sự phát triển của phở... là những điều mà KS. Trịnh Quang Dũng (Viện vật lý TP.HCM), một nhà nghiên cứu khoa học yêu văn hóa Việt, đã bỏ công khảo cứu.

Theo quy luật tự nhiên, phở là một trong những đại biểu hàng đầu “hữu xạ tự nên hương” trong văn hóa Việt đã được quốc tế hóa một cách tự nhiên, không chủ định, khi lọt vào Top 3 từ tiếng Việt không cần dịch thuật: “Phở - Áo dài - Tết”!

Khởi nguồn của phở

Nguồn gốc món phở

Khởi nguồn của phở từng được tranh cãi triền miên, tốn khá nhiều giấy mực song vẫn chưa đến được hồi ngã ngũ. Hy vọng rằng bài viết này có thể giúp mọi người tìm được cho mình một kiến giải khách quan và chuẩn xác nhất, ngõ hầu quét sạch đi những khoảng tối còn chưa rõ về phở. Giới Nho học nói nhiều đến nguồn gốc Trung Hoa của phở. Theo họ, phở sinh ra từ món “trư nhục phấn” Quảng Đông. Vẫn theo cái mô tip nghe đến nhàm tai: tiếng “phở” được đọc trẹo đi từ chữ “phấn” của món trư nhục phấn. Song thực trớ trêu, “trư nhục phấn” đã có từ rất lâu và đến nay vẫn vậy, chỉ âm thầm khu trú một cách yên ả, khiêm tốn ở chính nơi nó sinh ra, không hề gây nên một tiếng vang nào và cũng như chẳng hề lan tỏa đi bất cứ đâu như phở Việt. Về kỹ thuật chế biến, nó hoàn toàn xa lạ với hương vị phở, thêm nữa thay cho bánh phở là một loại sợi bột gạo làm như kiểu bánh canh và nấu với thịt heo! Xét một cách tổng thể, hai món này không thể có cùng gốc gác.

Lại có một thuyết khác, thấy phở ngày càng được quốc tế hóa và nổi tiếng khắp nơi, liền cố vơ vào cho rằng phở có nguồn gốc “Phú Lang Sa” xa xôi, từ một món ăn Pháp có tên “pot-au-feu” và phở chính là tiếng “bồi” của từ feu (tiếng Pháp: lửa). Nghe ra có vẻ rất hợp logic, tuy nhiên khi tra cứu về món pot-au-feu trong tự điển Larousse của Pháp, kết quả hoàn toàn thất vọng! Pot- au-feu là món xúp nấu “hằm bà lằng” bằng thịt bò hầm với nhiều loại rau củ: cà rốt, tỏi tây, củ cải... chẳng ăn nhập gì với món phở Việt, cả về hình thức đến nội dung. Hơn nữa về bản chất, pot-au-feu vốn là món thức ăn mặn dùng với bánh mì của người Pháp, tự thân nó không dùng để ăn no. Vậy nên dù có thiện ý đến mấy, cũng không có lý do gì để nghĩ rằng “tổ tiên” của phở là “monsieur pot-au-feu”. Vậy mà cũng có lúc, có người lớn tiếng đòi bản quyền phở!

Truyền ngôn dân gian khá phù hợp với những tư liệu còn lại từ đầu thế kỷ 20: phở có tiền thân từ món “xáo trâu”, ra đời một cách dân dã từ bến bãi sông Hồng vào những năm đầu của thế kỷ trước (Trăm năm chuyện Thăng Long Hà Nội, NXB Trẻ 2004). Khởi đầu, đó là món ăn phục vụ tầng lớp bình dân, phu phen lam lũ mà không ai ngờ rằng, chỉ vài thập niên sau nó có một tương lai huy hoàng đến thế. Dân tộc Việt rất ít ăn thịt bò. Cuối TK 19, đầu TK 20, ở Hà Nội mới chỉ có vài ba hàng thịt bò, thường hay ế ẩm, nhất là bộ xương chẳng biết làm gì. Khoảng năm 1908 - 1909 có khá nhiều tuyến tàu thủy hơi nước từ Hà Nội đi Hải Phòng, Nam Định, Phủ Lạng Thương của chủ người Pháp, chủ Hoa kiều và phu phen chủ yếu là người Hoa từ Vân Nam qua. Đến 1909 mới có tàu thủy của nhà tư sản dân tộc Bạch Thái Bưởi, ông chỉ tuyển dụng nhân công, thợ người Việt. Lại thêm các thuyền mành chở nước mắm, đồ khô từ xứ Thanh - Nghệ ra tạo nên một quang cảnh sầm uất nơi bến sông khiến xuất hiện một nhu cầu ẩm thực bình dân to lớn. Các món quà ùn ùn đổ về bến sông. Và theo quy luật tự nhiên “hữu xạ tự nên hương”, món “xáo trâu” được đông đảo lựa chọn, ưa chuộng nhất, càng được các bà tích cực gánh ra bãi sông. Một bên quang gánh là chiếc thúng ủ kỹ chiếc nồi đất lớn đựng canh xáo trâu giữ nóng bằng ổ bện rơm. Bên kia một chiếc thúng to khác, dưới đựng bún, trên đậy cái mẹt úp chồng bát chiết yêu, đũa, hũ nước mắm, đĩa chanh ớt, gia vị. Cảnh thịt bò ế ẩm và xương bò được “khuyến mãi” cho không khi mua thịt khiến người ta nảy ra sáng kiến. Các gánh xáo trâu đã được các bà học nhau chuyển thành xáo bò. Thịt bò gây mùi khi nguội, nên lò lửa liu riu được cải tiến thêm vào gánh. Chẳng mấy chốc món xáo bò mới lan tràn suốt từ ô Quan Chưởng xuống tới ô Hàng Mắm. Dĩ nhiên quyền bán hàng không thuộc riêng người Việt, thực khách phu phen người Hoa rất đông đảo ở bến sông nên các chú Chiệc (cách gọi Hoa kiều thời đó) cũng tích cực tham gia vào tiến trình phát triển xáo bò, đến nỗi được Henri Oger lưu lại hình ảnh gánh phở rong trong tập “Technique du people Annamite” (Kỹ thuật của người An Nam 1908 - 1909). Các chú Chiệc có ưu thế trong việc thu xếp gánh xáo bò, vì họ vốn có sẵn nền nếp “văn minh mì gánh”, về căn bản rất phù hợp cho món ẩm thực mới.

Từ bãi sông Hồng, trên những đôi vai gầy guộc “phở gánh” đã lan tỏa khắp “ hang cùng ngõ hẻm” Hà Nội rồi lan qua cái đô thị khác. Rầm rộ nhất có lẽ là thành Nam nhằm phục vụ công nhân nhà máy dệt Nam Định mới mở hồi cuối thập kỷ 20 thế kỷ trước. Rồi phở phát triển mạnh ở đây đến nỗi nhiều người ngộ nhận, muốn gán cái vinh hạnh “Nơi khai sinh ra phở”cho Nam Định. Theo tư liệu của các gia đình hành nghề phở ở Vân Cù, khoảng năm 1925, ông Vạn là người Nam Định đầu tiên trong làng ra Hà Nội mở quán ở phố hàng Hành mạn tây bắc hồ Gươm, song phở Hà Nội đã xuất hiện trước thời điểm đó ít nhất 15 năm (Phở - a speciality of HN, NXB Thế giới, 2006). Dẫu sao, không ai có thể phủ nhận công lao to lớn phát triển nghiệp phở của “phở Nam Định”với những gia đình truyền nghề phở đến đời thứ tư và là chủ nhân của thương hiệu “Phở gia truyền” ngày nay.

Tên gọi “phở” xuất phát từ đâu?

Tên gọi phở vốn còn nhiều uẩn khúc, hy vọng rằng trong dịp sinh nhật thứ 100 này nó sẽ được giãi bày và soi sáng. Ta hãy cùng lội ngược dòng thời gian trở về thời kỳ phở ra đời mà truy căn, làm sáng tỏ cái danh xưng “Phở”! Lúc phở xuất hiện ở thập niên đầu của thế kỷ XX, Nho học vẫn còn ngự trị xã hội Việt Nam, cho dù đang bước vào thời kỳ tàn tạ (từ sau 1919 khoa thi Nho học cuối cùng ở Việt Nam). Chữ Hán - Nôm vẫn giữ vị trí chính thống với xã hội người Việt. Đại đa số dân chúng vẫn còn mù chữ quốc ngữ, số người Việt biết nó thật ít ỏi, chiếm tỷ lệ quá nhỏ bé trong cộng đồng. Thêm nữa bến bãi sông Hồng rất nhiều phu phen người Hoa, trong bối cảnh ấy, tiếng rao âm Hán - Việt “ngưu nhục phấn” phổ biến là điều dễ hiểu. Tuy nhiên nó cần được hiểu chính xác là món “xáo bò”, chứ không hề là chứng cứ, gốc gác món “ngưu nhục phấn Quảng Đông” như nhiều người lầm tưởng. Con bò trong tiếng Hán là hoàng ngưu, nên ngưu nhục chỉ nghĩa thịt bò; phấn nghĩa là bột chỉ món bánh bột gạo dạng sợi.Tiếng rao dần được nghe “lái âm” Hán - Việt như “ngầu nhục phắn a!.. ngầu phắn a!”. Dần dần nó được dân gian hóa, giản thể thành “phắn a!”... rồi “phớ ơ!” cuối cùng định ra cái tên “phở”. Danh từ phở được chính thức hóa ấn hành lần đầu trong cuốn Việt Nam tự điển (trước 1930) do Hội khai trí Tiến Đức Hà Nội khởi thảo. Trong cuốn tự điển định rõ tên phở bắt nguồn từ chữ phấn và giải thích đó là món ăn bằng bánh xắt nhỏ nấu với thịt bò. Nhà thơ chữ tình tài hoa Tản Đà từng là nhân chứng cho cách gọi này. Tiên sinh thuộc số ít người sành sỏi có “tâm hồn” ăn uống, từng được xếp vào hàng “đầu bếp siêu hạng” của những món ăn “đượm hồn dân tộc”. Chả thế, ẩm thực Việt đi vào văn nghiệp Tản Đà một cách tự nhiên như hơi thở cuộc sống thường nhật. Ông từng thổ lộ:

Nghề ăn cũng lắm công phu
Làng ăn ta phải biết cho đủ mùi!

Có lẽ tiên sinh là lớp văn nghệ sĩ Việt đầu tiên thưởng thức và “nghiền phở”ngay từ khi nó mới ra đời. Trong bài “Đánh bạc” (1905 - 1907) ông đã viết: “Có lẽ đánh bạc không mong được mà chỉ thức đêm ăn nhục phơ” (Khơi lại dòng xưa, NXB Lao Động, 2007). Ông đã gọi “nhục phấn” là “nhục phơ”... trong tác phẩm của mình và rồi dân chúng đổi đi một cách vô thức thành phở lúc nào không hay.

Tuổi khai sinh của phở chẳng được “sử liệu”nào ghi nhận cũng là lẽ hiển nhiên, vậy nên nhà báo Frank Renaud từng bỏ nhiều công sức tìm tòi tư liệu về cội nguồn phở tại Viễn đông Bác Cổ Pháp, nhưng mọi cố gắng đều vô vọng. Song nếu cứ nói theo kiểu dân gian khác gì “ăn ốc nói mò” chẳng có cơ sở xác thực nào thuyết phục quần chúng. May thay! chính thi sĩ Tản Đà từng là nhân chứng sống xác nhận phở đã hiện diện ở Hà Nội khoảng 1907. Nhà văn lão làng Nguyễn Công Hoan, cây đại thụ trong làng văn Việt lại khẳng định và cho biết khá chính xác cái tuổi 100 của món ăn độc đáo thuộc hạng “quốc hồn - quốc túy” này. Ông ghi nhận: “1913... trọ số 8 hàng Hài... thỉnh thoảng, tối được ăn phở (hàng phở rong). Mỗi bát 2 xu (có bát 3 xu,5 xu)” (Nhớ và ghi về Hà Nội, NXB Trẻ 2004). Mặc nhiên, chính Nguyễn Công Hoan đã là người xác định tuổi cho phở trong cuốn biên tự chuyện về đời mình “Nhớ và ghi về Hà Nội”. Không những vậy, ông còn cho chúng ta biết thêm, lúc này phở rong đã khá thịnh hành, chả thế mà ngành kinh doanh phở đã bị chính quyền đánh thuế: “... người bán phở phải mua hai hào tem thuế mỗi ngày.Tính ra mỗi năm là 73 đồng”. Chính Henri Oger là một nhân chứng quan trọng và khách quan khác. Ông là một thanh niên Pháp chỉ ở Việt Nam 2 năm 1908 - 1909 (theo chế độ thay cho quân dịch) đã cho vẽ lại hình ảnh phở gánh hiếm hoi ngay từ đầu thế kỷ 20. G. Dumoutier (1850 - 1904) nhà Việt Nam học xuất sắc để lại rất nhiều tư liệu giá trị trong mọi lĩnh vực nghiên cứu cũng từng khẳng định: “Phở chưa từng xuất hiện ở Việt Nam trước năm 1907!”. Đó chính là những nguồn tư liệu thuyết phục nhất về 100 năm tuổi của phở.

Xe phở

Phở muôn màu muôn vẻ

Tuổi 100 năm của phở được khẳng định qua cuộc “tầm nguyên” trong các cuốn tự điển Việt. Tìm cuốn tự điển giải thích đầu tiên của nước ta bằng tiếng Nôm “Chỉ Nam Ngọc âm giải nghĩa” do hoàng hậu Trịnh Ngọc Thị Trúc (1576 - 1657), một nữ danh sĩ đương thời biên soạn chưa hề có dấu vết của phở. Giáo sĩ Alexandre Rhodes (1593 - 1660) tuy đã ở Đàng ngoài và Đàng trong tới 5 năm, song ông chưa biết đến khái niệm phở để đưa vào tự điển Việt - Bồ-La của mình xuất bản vào năm 1651. Tiếp theo, những từ điển điển hình khác như tự điển Huỳnh Tịnh Của (1895), tự điển Genibrel (1898) đều chưa nhắc tới phở. Phải chờ tới tự điển của Hội khai trí Tiến Đức (1930), từ phở mới chính thức trình làng và được ghi rõ: “... Món đồ ăn bằng bánh, thái nhỏ nấu với thịt bò” và có ghi thêm cả phở xào, phở tái. Gustave Hue lại bổ sung thêm vào tự điển 1937 từ “cháo phở” và cả cái “mũ phở”, biểu trưng một thuở cho phở gánh Việt. Cho tới tận 1957, danh từ phở đã được hoàn chỉnh trong tự điển của Eugene Gouin với đủ cả “phở bắc, phở bò, phở gà, phở chín, phở tái, phở xào...”. Bằng chứng này củng cố thêm cho luận chứng phở chỉ có thể sinh ra trong khoảng từ 1900 -1910, hay nói một cách khác cho phép ta đoán định chính xác về 100 năm phở Việt.

Những hàng phở đầu tiên ở Hà Nội phải kể đến quán Cát Tường có chủ người Việt chuyên bán phở bò ở số 108 phố Cầu Gỗ và quán phở Tàu bán cả đồ xào nấu trước bến xe điện Bờ Hồ. Năm 1918 xuất hiện thêm hai quán phở hàng đầu khác, một ở hàng Quạt, một ở phố hàng Đồng. Phở Trưởng Ca số 24 phố Hàng Bạc từng là một quán phở sớm nổi danh ngay từ thời đầu. Cuốn biên niên sử “Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX” cho biết “đền Thôn Dũng Thọ... còn gọi là đền Trưởng Ca, tên một người vừa làm từ coi đền vừa làm nghề bán phở”. “Đình phở” này bán tới 4 giờ sáng hàng ngày. Sau này khi ông Trưởng Ca mất, lại có ông phở “Sửa sai” thay thế kế nghiệp thức khuya “hầu phở” cho đời.

Chỉ trong một thời gian ngắn, cửa hàng phở mở thêm nhiều và đến năm 1930 hàng phở đã lan tràn khắp phố phường Hà Nội. Thoạt đầu người ta chỉ bán phở chín (vì nguồn gốc từ xáo bò). Sau các hàng phở sáng tạo thêm phở tái và được nhiều người hưởng ứng chấp nhận, chính thức khai sinh thêm một kiểu phở mới. Song từ sau 1954, phở tái lấn dần phở chín và chiếm lấy vị trí chủ soái.

Chỉ dăm năm sau khi ra đời, nhiều ông chủ phở không ngừng tìm tòi sáng tác, cho ra đời “món phở cải lương” muôn màu muôn vẻ. Đầu năm 1928 ở con phố mang tên Jean De Puis (nay là phố hàng Chiếu) món phở có vị húng lìu, dầu vừng, đậu phụ. Anh phở Sứt sáng chế ra món phở giò (thịt bò cuốn lại xắt mỏng lừng lát như khoanh giò), phở Phủ Doãn nhỏ thêm giọt cà cuống, cái hương vị từng làm thăng hoa “anh bún chả”, “bác bún thang” tới cái đỉnh tuyệt trác lại có vẻ giết chết vị của phở. Nhìn chung trường phái “phở cải lương” đều sinh non chết yểu không thọ với thời gian, song nó cũng vương vấn đôi nét mờ nhạt không thể không nhắc tới trong cuộc hành trình 100 năm của phở.

Năm 1939 phở gà xuất hiện. Khi ấy một tuần có hai ngày là thứ hai và thứ sáu không có thịt bò bán, các tiệm phở đành bó tay (lúc này tủ lạnh chưa ra đời). Chưa rõ vì sao có sự cố này. Có lẽ một nguyên nhân khó thể bỏ qua là việc giết mổ trâu bò luôn bị hạn chế suốt thời phong kiến do trâu bò là sức kéo chính. Song giới hâm mộ phở không thể thiếu nó dù chỉ một ngày! Và để đáp ứng thịnh tình ấy, một số quán xoay sang thử nghiệm món phở gà. Buổi ban đầu, các bậc “trưởng lão” cho rằng phở gà không thể sánh với phở bò bởi cái nước dùng từ xương gà nhạt nhẽo đâu thể địch nổi vị nước cốt ninh trên bếp lửa hồng suốt 6 giờ của xương bò.

Nhưng rồi vị thơm ngon từ những chú gà đi bộ, sợi thịt trắng phau, lớp da giòn vàng óng, đặc biệt độ bùi, ngậy của buồng trứng non đã dần làm thay đổi định kiến của thực khách. Đặc biệt vị thơm hành hoa xắt lẫn rau mùi và của lá chanh bánh tẻ xắt chỉ dường như đã mang lại cho phở gà một sức sống mới, một cái gì rất hương đồng gió nội. Cụ Vũ Bằng (1913 - 1984) từng thi vị hóa vị phở gà thành “hương thanh tân” con gái tuổi dậy thì so với cái “hào khí ngùn ngụt” của anh phở bò cục súc. Nhà văn Lý Khắc Cung còn đi xa hơn, ông mạnh dạn hình tượng hóa phở gà như bức “tranh lụa mong manh” hư hư thực thực bên bức “tranh sơn dầu” hoành tráng - phở bò. Dù rất nhiều người phản đối, dòng phở gà vẫn chính thức ra đời và phát triển, thậm chí nhiều hàng chỉ chuyên bán phở gà đối đáp lại các môn đệ chuyên phở bò nhất định “gác đòn gánh, treo dao, đóng cửa” vào hai ngày không có thịt bò trong tuần. Từ sau 1939, hai dòng phở bò và phở gà chính thức ngự trị song hành trong lòng thực khách Việt.

Chưa có một công trình nghiên cứu chính thức nào công bố về thành phần dinh dưỡng của phở, song dù có hay không cái công việc ấy, phở vẫn mặc nhiên được coi là món ăn “siêu bổ” trong tâm thức người Việt. Ngay từ năm 1937, nhà thơ Tú Mỡ từng “tâm phục khẩu phục” reo những vần thơ bất hủ ca tụng dinh dưỡng trong phở:

“...Phở đại bổ, tốt bằng mười thang thuốc bắc

Quế-phụ-sâm nhung chưa chắc đã hơn gì

Phở bổ âm-dương-phế-thận-can-tỳ

Bổ cả ngũ tạng tứ chi bát mạch...”.

Khi có người lâm bệnh hay thi thoảng thấy “nhạt miệng chê cơm” thì món ăn bổ dưỡng đầu tiên được chọn chắc chắn là phở. Nuôi người bệnh, người ta luôn ưu tiên chọn phở. Bởi vậy hồi còn nhỏ, cũng như nhiều đứa trẻ cùng trang lứa, mỗi khi thèm phở, tôi bèn giả ốm để vòi bố mẹ cho ăn phở. Trong suốt thời kỳ nền kinh tế Việt Nam eo khó, phở là “món ăn tươi” cải thiện dinh dưỡng cho mọi nhà, cùng nhau lăn lộn chống trả với cái khắc nghiệt của cuộc đời.

Không một món ăn Việt nào có không gian ẩm thực rộng như phở - quả xứng danh món ăn phi thời gian. Gần như duy nhất trong nghệ thuật ẩm thực Việt, phở có thể dùng vào mọi lúc trong ngày, mọi mùa trong năm. Phở ăn sáng, món điểm tâm phổ biến nhất được hầu hết người Việt ưa chuộng. Bữa trưa - phở, bữa chiều - phở cũng thường là lựa chọn của nhiều người bởi đặc tính đủ chất, dễ ăn, vừa túi tiền, lại giàu năng lượng. Tuy nhiên ở các đô thị lớn, người ta còn cần đến bữa ăn khuya sau 10 giờ tối và một lần nữa phở lọt vào “tầm ngắm” một cách tự nhiên của công chúng. Phở còn “tận tụy” phục vụ nhân gian suốt bốn: xuân, hạ, thu, đông... Tuy nhiên, cái lạnh se se tiết thu đông, mưa xuân lất phất vẫn là “gia vị” thiên nhiên làm tăng thêm giá trị ẩm thực của bát phở nóng!

Phở xào được xác định ra đời sau thời kỳ kinh tế khủng khoảng, một sáng tạo ẩm thực độc đáo. Thực sự phở xào như một nét giao duyên ẩm thực Đông Tây đầy quyến rũ. Bánh phở cháy cạnh, thịt bò xào cần tây, hành tây với nước xốt sệt đổ lên trên thật hấp dẫn, lại thêm rau xà lách búp, cà rốt su hào ngâm giấm ăn kèm đưa đẩy không chê vào đâu được.

Phở xốt vang, một sản phẩm thử nghiệm khác của giao lưu ẩm thực Á - Âu khá thành công. Thịt bò xắt miếng vuông ướp rượu vang và hầm nhừ chan lên bánh phở. Gia vị châu Âu kết hợp với gia vị châu Á tạo cho phở xốt vang một hương vị là lạ không món nào có được. Tuy không mấy phổ biến nhưng loại phở này đã khẳng định được vị trí trong “menu phở”, ít nhất cũng đã trên 50 năm trải nghiệm.

Phở chua ngọt là một biến tấu khác của phở mà ngày nay đã gần như vắng bóng. Ở Hà Nội, người ta chỉ còn được thưởng thức ở một quán nhỏ khiêm tốn trên đường Lương Văn Can, quãng gần đầu Hàng Gai. Món phở này chế biến bằng thịt xá xíu, dạ dày, đồ lòng (không có dồi) xếp trên bánh phở và rưới nước xốt chua ngọt lên trên. Món xốt chua ngọt vừa miệng là bí quyết quyết định cho một bát phở chua ngọt ngon lành. Hơn 40 năm trước phở chua ngọt còn khá phổ biến, ngay đầu ngõ Trung Yên giao với Đinh Liệt hay ngách vào chợ Đồng Xuân người ta có thể thưởng thức nó.

Phở theo thời cuộc

Kháng chiến bùng nổ, người người tản cư về nông thôn và phở gánh cũng lên đường cùng cộng đồng dân tộc. Cuộc trường chinh ấy mang lại cơ hội để phở phát tán len lỏi, xâm nhập tới nhiều làng xóm, thôn dã Việt Nam. Tuy nhiên sự lan tỏa chỉ giới hạn trong khu vực đồng bằng sông Hồng, vùng trung du bắc Việt Nam. Nguyễn Tuân - ông “tiên chỉ làng phở”cho chúng ta biết cái không khí rộn rã, tất bật một thời của “phở kháng chiến”. Trong vùng tự do nổi danh phở Giơi; phở Đất; phở Cống không thua gì phở vùng tạm chiếm. Trong vùng căn cứ địa, các cơ quan thường hay tổ chức nấu phở khi chung nhau làm bò để bồi dưỡng theo kế hoạch hàng tháng. Một chủ hiệu phở Hà Thành trở thành anh nuôi cho tiểu đoàn Lũng Vài hành quân lủng củng với nồi xoong cồng kềnh hễ có dịp là tổ chức món phở ăn tươi bồi dưỡng sức quân. Đặc điểm của món “phở kháng chiến” là có gì nấu nấy, bánh phở thế bằng bánh đa khô, thiếu nước mắm, rau húng thơm, chẳng sao! Tuy vậy phở chiến khu lúc nào cũng thấy ngon đến kỳ lạ, đặc biệt phở thành nguồn động viên làm vợi đi nỗi nhớ miền xuôi, nhớ Hà Nội và biết bao gian nan, thiếu thốn thường nhật.

Phở có thể đã có ở miền Nam trước 1954 song đó là loại phở lai,“nhập nhằng” với món hủ tiếu của người Hoa và không có một vị trí đáng kể nào trong ẩm thực phương nam. Tình hình hoàn toàn đổi khác sau 1954, khi phở Bắc chiếm lĩnh dần mặt tiền các khu phố trung tâm Sài Gòn. Sau khi nam tiến, ngay lập tức, phở Nam bộ mang một phong cách riêng. Cái phong cách dễ dãi của vùng đất Nam kỳ thể hiện ngay trong phở: thêm giá sống, rau thơm, húng quế, ngò gai cho bổ bã mát ruột, thêm sắc ngọt của đường và các vị tương đen, tương đỏ của người Hoa. Con cháu của một số gánh phở nổi tiếng Hà Nội đã vào nam lập nghiệp, trong đó có phở “Tàu bay”. Vốn là quán phở do ông nội mở vào 1950 (chưa đặt tên) ở Hà Nội, khi di cư vào Nam, được người bạn thân tặng cho chiếc mũ bay, ông rất thích nên thường xuyên đội nó khi bán phở. Thực khách thấy lạ, gọi ông bằng cái tên “ông Tàu bay”. Riết rồi thành tên quán. Điểm mặt các hiệu phở Nam nổi tiếng Sài Gòn, phải điểm danh phở Hòa - Pasteur. Ban đầu lúc ra đời khoảng năm 1960, tiệm mang tên Hòa Lộc, sau khách truyền miệng “cắt” mất chữ Lộc chỉ còn lại phở Hòa: gọn dễ nhớ đúng theo quy luật bất thành văn về loại tên “nhất tự” đặc thù của phở. Đáp ứng thói quen mạnh mẽ, khoáng đạt của hậu duệ lớp người từng khai hoang mở cõi, phở tàu bay, tô xe lửa lần lượt ra đời. Những tô phở “khủng long” ấy hoàn toàn phá bỏ tính chất “quà” của phở phương Bắc và khiến các cô chiêu cậu ấm “cành vàng lá ngọc” thoáng trông thấy cũng đủ hoảng hồn!

Năm 1964 mở màn cuộc chiến tranh chống Mỹ khốc liệt ở miền Bắc đã khoác cho phở một diện mạo đặc biệt. Do sự xuất hiện loại máy bay do thám không người lái của Mỹ mà người đời sáng tạo nên cụm từ “phở không người lái”, món đặc sản của một thời bom đạn. Nghe nó ngộ nghĩnh, hài hước xong xét về nghĩa đen là rất chuẩn. Cái thủa ăn “phở không người lái” để lại dấu ấn sâu sắc trong tâm khảm nhiều thế hệ người Việt; dư vị một thời gian lao song đầy tự hào của dân tộc Việt trong trang sử hào hùng: dân tộc duy nhất trên thế giới đánh bại Mỹ, một quốc gia hùng mạnh. Thủa ấy ăn phở mậu dịch (phở do các cửa hàng nhà nước bán) phải xếp hàng và xé 250 g phiếu tem gạo trừ vào khẩu phần lương thực đã được nhà nước ấn định. Chất lượng phở ở các cửa hàng này hoàn toàn tuy thuộc vào tay nghề hạn chế của các nhân viên mậu dịch không chuyên nhưng có rất nhiều sáng kiến. Họ biến tấu các loại gia vị, cách nấu nước dùng theo những gì họ có, họ kiếm được trong hoàn cảnh thời chiến. Một “phát kiến vĩ đại” của thời kỳ này là bản “hợp tấu” phở không người lái ăn với bánh mì hoặc cơm nguội. Cho dù tệ đến mấy, loại phở này vẫn là “sơn hào hải vị” so với món “quả đấm”, “cái tát” (món bột mì vo lại như nắm đấm hoặc cán bẹt đem luộc). Trong hàng phở độn tiết kiệm thời chiến tranh lại có kiểu độn mà sau khi qua thời gian khó vẫn được bảo tồn và trở thành “mốt mới” được nhiều thực khách chấp nhận: phở quẩy! Những mẩu quẩy giòn được bẻ bỏ vào bát phở hút nước dùng béo thơm ngon đáo để, dù giới sành phở không bao giờ chấp thuận kiểu ăn uống xô bồ làm mất đi cái vị ngon cao quý của “món ăn Vua” mà họ luôn tôn sùng.

Phở “Thìn” bờ hồ là điểm lựa chọn của nhiều người. Ông chủ tiệm người nhỏ thó tay thớt tay dao làm bát phở như múa với nhịp đập thịt tái, hành củ chan chát vui tai nhưng cũng một kiểu quảng bá thương hiệu riêng của mình. Ăn phở Thìn phải xếp hàng, trả tiền trước (phở mậu dịch cũng vậy) và tự phục vụ. Bù lại, ông chủ luôn miệng kể chuyện thời sự như một chương trình phát thanh miễn phí. Cái tiện nhất của phở Thìn là an toàn, bởi đang ăn dở, gặp báo động máy bay có thể bê bát chạy xuống hầm trú ẩn công cộng bên đền Ngọc Sơn thưởng thức tiếp. Để tránh đi lính cho Pháp, năm 1949 ông Thìn phải bôn tẩu lên Hà Nội chọn kiếm sống bằng gánh phở lang thang khắp hang cùng ngõ hẻm thủ đô. Dần có uy tín, năm 1955 ông quyết định dừng chân mở quán ở 41 đường Đinh Tiên Hoàng đối diện đền Ngọc Sơn và sống chết với thủ đô. Ông có chín người con, có tới 5 người kế nghiệp ông mở quán đều mang tên “phở Thìn”, ông tự bộc bạch: “Phở là cuộc sống của tôi!”.

Trong thời chống Mỹ ở miền Nam, phở Bình Sài Gòn là cơ sở cách mạng nội đô đóng góp không ít vào chiến công oanh liệt của biệt động thành Sài Gòn Gia Định.

Sau năm 1975, hậu duệ của phở Thìn, phở gia truyền Nam Định, phở Lò đúc, phở Bắc Hải, phở hàng Nón... chính thức chinh phục đất phương nam trên từng cây số.

Sau 1975, mở đầu thời kỳ toàn cầu hóa của phở. Phở sang kinh đô ánh sáng - Paris hoa lệ trú ngụ quận 13. Tôi từng được đãi phở ở Pháp tới 30 quan/bát (tiền tệ Pháp, khoảng 6 USD) - vừa ăn vừa xót ruột bởi chất lượng quá tệ vì bánh phở khô, thịt bò tủ lạnh cắt ra và nước dùng nhạt thếch. Phở sang hợp chủng quốc Hoa Kỳ chọn quận Cam bang California lập nghiệp. Nếu theo định nghĩa trong tự điển Việt Nam, “bát phở” nơi đây phải gọi là “chậu phở”! Rồi lần lần phở có mặt ở nhiều nơi trên thế giới: phở Xichlo xứ sở sương mù, phở chợ Sapa Cộng hòa Séc, phở Viên Chăn Lào, phở Phnompenh Campuchia... Đặc biệt ở Úc, Lê Phú Cường, một chàng trai Việt dám “chơi ngông” dựng lên môn “đạo phở” hy hữu với bàn thờ phở tại gia, mặc chíếc áo phông in hình “Tôi yêu phở”, tay cầm cuốn kinh “I love phở”. Đặc tính chung của phở hải ngoại thủa ban đầu là dùng bánh phở khô, thịt đông lạnh, hương vị phần nào biến tấu theo gu của cư dân bản địa mà nếu chiếu theo quan điểm truyền thống về phở của các bậc kỳ lão trong nghệ thuật ẩm thực thì đó chỉ là một loại phở “nhái” vụng về khó có thể chấp nhận. Tuy nhiên sau 30 năm ly hương, cộng đồng người Việt ở hải ngoại ngày càng phát triển mạnh mẽ ở châu Âu, Mỹ, Úc... bộ mặt và chất lượng phở hải ngoại đã cải thiện rõ ràng. Các món gia vị cốt yếu được tuyển chọn từ quê nhà theo những cánh bay sang phục vụ đồng bào.

Năm 2006, PGS.TS. Trần Doãn Sơn, Đại học bách khoa TP.HCM, còn sáng chế thành công máy làm bánh phở tươi theo kiểu “one touch” (1 nút nhấn) xuất sang Mỹ, đầu này cho bột vào, đầu kia ra bánh phở tươi chỉ trong một phút, giúp cho phở thăng hoa ngay trên quê hương xứ “hambơgơ”. Chỉ cần diện tích 2 m vuông, “máy phở mini” cho 15 kg bánh phở/giờ. Thực khách vừa ăn vừa tận mắt thưởng lãm chu trình làm bánh phở tươi, thật tuyệt! Chả thế mà ngay lập tức, tháng 1/2007, Công ty Imperial (Mỹ) ký nhập khẩu 7 máy của ông Doãn với giá 6.500 USD/máy. Phở đã mang lại không ít lợi nhuận cho mọi người.

Phở thời hội nhập

Chính sách mở cửa đã giúp cho kinh tế Việt Nam cất cánh và hòa nhập cùng thế giới. Đặc biệt sang thế kỷ 21, xuất hiện một xu thế mới của thế hệ @. Sự ra đời của phở 2000, phở vuông hay phở 24, phở 5 sao, phở Việt... mở đầu cho cung bậc mới của bản giao hưởng “phở thời hội nhập WTO” ở đầu thế kỷ 21.

Phát pháo mở đầu cho dòng phở @ chính là sự kiện ra đời tiệm phở 2000. Món phở Việt đã được gia đình tổng thống Hợp chủng quốc Hoa Kỳ Bill Clinton lựa chọn trong thực đơn khi đến thăm Việt Nam vào năm 2000. Chuyện hậu trường lý thú được kể lại khi ngài tổng thống quá ngon miệng với hương vị phở Việt đã yêu cầu ăn thêm bát phở thứ hai ngoài chương trình khiến cho đội bảo vệ ngỡ ngàng lúng túng (vì chỉ kiểm tra an toàn thực phẩm có một bát). Vị tổng tư lệnh quân đội Nam Phi khả kính cũng không thể làm ngơ trước hương vị phở Việt khi tới Việt Nam và ông cũng đã tới nếm phở tại hiệu phở 2000. Ca sĩ danh tiếng Hàn Quốc Bi Rain thú nhận “Tôi rất thích phở mỗi khi đến Việt Nam”. Chàng ca sĩ “vua nhạc pop châu Á” đã đi thẳng từ sân bay tới tiệm phở trước khi về khách sạn.

Đại diện nặng ký nhất cho phở thời @ chính là phở 24. Ánh sáng rất có gu, trang trí nội thất lịch lãm, máy lạnh mát rượi, các đầu bếp nấu phở đội mũ bồng, mặc áo khoác trắng toát. Đặc biệt đũa dùng một lần, các lát chanh cắt đều tăm tắp, những cọng rau thơm, giá rửa sạch sẽ, xếp ngăn nắp trên đĩa men trắng như theo một chương trình máy tính. Tuy nhiên giá cả ở đây khá cao và ít ai có thể rời nó với số tiền ít ỏi ấy mà đều gấp đôi, gấp ba, gấp bốn bởi những nghệ thuật moi tiền hoàn hảo khi cửa hàng mời chào nhiều dịch vụ kèm theo khó có thể từ chối: nước uống, tái ăn thêm, trứng lòng đỏ... Ra đời năm 2003 ở TP.HCM, phở 24 nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường lan tỏa ra Hà Nội, rồi Huế, Đà Nẵng, Vũng Tàu. Tới nay, chuỗi hàng chục cửa hàng phở 24 bề thế ẩn hiện khắp nơi, chưa kể tới dịch vụ giao phở tận nhà bằng xe máy thật là tiện. Phở 24 còn bành trướng sang Philippines, Indonesia, Singapore, Úc, Mỹ và sắp tới sẽ chinh phục châu Âu nhằm hoàn tất cái vị thết toàn cầu của phở Việt.

Phở thời @ là một biểu hiện cao của tính hòa nhập của nền kinh tế Việt Nam vào cộng đồng thế giới thời kỳ hậu WTO. Và theo quy luật bù trừ bất biến của trời đất, vị phở @ nhìn chung khác xa của phở truyền thống. Nói một cách khác, chất lượng kém cỏi của nó chỉ vượt các loại phở tỉnh lẻ hay phở ăn liền... và vì vậy những người hâm mộ phở chân truyền không bao giờ đến đây. Thực khách của loại phở @ chỉ là giới làm ăn trẻ luôn trang phục chỉnh tề ra dáng doanh nhân, tây balô và lứa trẻ Việt “tuổi teen” luôn vã mồ hôi chạy theo nếp sống Âu - Mỹ cho ra vẻ thời thượng.

Phở OZO thời “ngoại nhập” có khác. Một ông Nhật lặn lội từ xứ “mặt trời mọc” dám sang thánh địa phở “múa rìu qua mắt thợ” thật chẳng khác nào chàng “samurai Việt” vượt trùng dương sang so kiếm tận “xứ hoa anh đào”. Ấy vậy mà phở OZO có vẻ thành công! Chễm chệ tọa lạc trên con đường đẹp nhất và xưa nhất TP.HCM (đường Đồng Khởi) của khu vực vàng, phở OZO bắt mắt người qua lại bằng một vẻ sang trọng trang nghiêm bởi cách trang trí kiểu cung đình truyền thống Việt Nam. Trang trí nội thất với những phù điêu, hoành phi câu đối sơn son thếp vàng đưa thực khách lạc về thời vàng son của phong kiến Việt Nam. Có lẽ cũng chẳng nên chê bai và bàn về chất lượng bởi phở OZO chỉ mượn ánh hào quang chói lọi của phở Việt để kinh doanh chứ trên thực tế nó đã biến tấu đến mức độ không còn mùi vị phở truyền thống. Thực khách tiệm phở OZO luôn đông đúc, giới bình dân ít ai dám vào bởi giá khá cao. Tuy nhiên, quả thực phở OZO biểu tượng cho một tinh thần “Đại đông Á” trước thực khách phương tây.

Hào quang của phở Việt còn thu hút các nhà làm phim Hàn Quốc và hãng phim VIFA khai thác dựng bộ phim truyền hình dài tập “Mùi ngò gai”. Xoay quanh phở, biết bao cảnh đời éo le cùng các số phận trớ trêu làm say mê hàng triệu lượt khán giả truyền hình suốt mấy tháng trời.

Hành trình xuyên thế kỷ của phở đã được các bậc trưởng lão làng phở tổng kết: giai đoạn 1908 - 1930 xuất hiện và định hình món phở; 1930 - 1954 phở phát triển và đạt đến đỉnh cực thịnh. Mọi “khuôn vàng thước ngọc” về phở được định nghĩa, chọn lọc, chuẩn hóa, tôn vinh lên hàng văn hóa và người ta phong cho nó cái mỹ danh “Phở kinh điển”. Giai đoạn 1954 - 2000 ghi nhận một thời kỳ đầy biến động mang lại cho phở dung mạo đa sắc như tấm kính vạn hoa. Thời kỳ này chính thức hình thành hai trường phái phở Bắc và phở Nam. Phở trở nên thực dụng, bỗ bã hơn, thành “cơm bữa” không còn là “món quà” thanh cảnh có thể “ăn liền hai ba bát” như thuở mới chào đời. Rồi bột ngọt, viên vị phở cạnh tranh gay gắt với gia vị truyền thống đẩy “phở kinh điển” bước dần vào “sách đỏ” để lại nhiều hoài niệm cho đời. Bước sang thế kỷ 21, thời kỳ của thế hệ phở @ chính thức đánh dấu thời kỳ hội nhập, toàn cầu hóa, công nghiệp hóa “Nghiệp phở Việt”.
Phở là món ăn duy nhất được nâng tầm triết lý để có “Hội thảo về phở”. Ông Didier Corlou, bếp trưởng khách sạn Sofitel Metropol Hà Nội là một môn đồ của phở. Sự hấp dẫn của món ăn lạ lùng này đã thuyết phục được vị đại sứ liên minh châu Âu Frederic Baron tổ chức hẳn một hội thảo tầm quốc tế với chủ đề “Phở: di sản Việt Nam” năm 2006. Các đại biểu tham dự được thưởng thức món phở kinh điển đúng theo phong cách cổ điển đầu thế kỷ 20. Để quảng bá rộng rãi, một cuốn sách về phở, in song ngữ Việt - Pháp đã được Liên minh châu Âu ấn hành. Ông F. Baron cho biết “Chúng tôi đã dành hơn một năm chuẩn bị cho sự kiện này”. Một điều kỳ diệu khác được D. Corlou bật mí: “Tôi thường ăn phở tại hiệu phở gần phố Cửa Bắc, đó là nơi tôi đã gặp vợ tôi”, phở Việt thành bà mối, đã xe duyên cho ông! Nhiều văn nghệ sĩ trên thế giới đã dành cho phở mối quan tâm đặc biệt. Tác giả Alain Guillemin còn viết hẳn một bài báo “Lịch sử phở Việt Nam”, một công việc trọng đại chính người Việt còn chưa làm được. Tháng 7/2006 cuộc triển lãm 10 ngày về chủ đề “I love phở” thành công rực rỡ chính tại bảo tàng Liverpool nước Úc. Theo một dự án 5 năm của chàng Việt kiều trẻ Lê Phú Cường cùng các văn nghệ sĩ Úc một cuốn sách “Tiểu sử phở” và bộ phim tài liệu “Rất gần và rất xa” sẽ ra đời. Nhà đạo diễn Úc gốc Ý Teresa Crea còn dựng vở kịch “Bữa tiệc cho mọi giác quan” thực hiện ý tưởng độc đáo của ông muốn tôn vinh phở như điểm hẹn gặp gỡ của các nền văn hóa! Chúng ta còn có thể hy vọng viếng thăm Nhà bảo tàng Phở sẽ ra đời nay mai trong dự án có một không hai này.

TS. Nguyễn Nhã tâm huyết với phở qua làn điệu ca trù khoan nhặt, huyền ảo “Mười thương món phở”. Như những đệ tử sành phở chân truyền, ông chỉ tâm huyết với loại phở truyền thống: “Dĩ nhiên phải phở quốc truyền. Giữ được cốt cách tự nhiên ban đầu”.

Ít món ăn nào của Việt Nam và trên toàn thế giới được thời sự hóa, văn nghệ hóa như “phở”. Ngay lúc ra đời, phở lập tức được Tản Đà (Đánh bạc), rồi Nguyễn Công Hoan (Nhớ và ghi về Hà Nội) đưa vào tác phẩm như đã có dịp nhắc ở phần truy căn tên gọi của phở. Phở ẩn hiện trong nhiều tác phẩm văn chương trong suốt thế kỷ 20, bởi nó trăn trở cùng dân tộc, mang đậm hồn Việt lãng du với thời gian. Phở đi vào họa phẩm của giới nghệ sĩ tạo hình, lay động tâm hồn họ một cách tự nhiên khiến họ cầm bút mà đỉnh cao chính là bức tranh “Phở gánh” của cố họa sĩ Nguyễn Gia Trí, cây đại thụ làng mỹ thuật Việt Nam cận đại.

Để cho đầy đủ các gam màu về bức “chân dung phở” nhân kỷ niệm 100 năm tuổi, hy vọng rồi đây sẽ có một nhạc sĩ tài hoa cảm nhận và thăng hoa để cho ra đời một ca khúc mượt mà về phở, âu cũng là nét chấm phá cuối cùng hoàn thiện diện mạo văn hóa phở cho đủ cả: cầm - kỳ - thi - họa, kịch nghệ, phim ảnh!

TRỊNH QUANG DŨNG

HUYỀN TRÂN CÔNG CHÚA

2008-09-30T18:04:00.013+07:00

Từ năm 1293, Nhân tông thoái vị, truyền ngôi cho con là Anh tông, rồi ra tu ở núi Yên Tử. Đến năm Tân sửu 1301, nhân có phái bộ Chiêm Thành sang giao hảo, Thượng hoàng Nhân tông được mời du ngoạn nước Chiêm. Trần Nhân tông chấp thuận, theo chân phái đoàn, đến sống trong cung điện vua Chiêm của Chế Mân (Jaya Sinbavarman III) ngót 9 tháng. Rồi khi chia tay trở về nước nhà, cảm lòng Chế Mân có hậu đãi, Thượng hoàng Nhân tông hứa gã công chúa Huyền Trân cho (mặc dầu Chế Mân đã có vợ chính thất, người xứ Java, mĩ hiệu là hoàng hậu Tapasi). Từ ấy, Chế Mân vẫn thường sai sứ sang tỏ việc cầu hôn, nhưng triều đình Việt còn do dự, không trả lời dứt khoát.

Đến năm Bính ngọ 1306, vua Trần Anh tông gả bà cho vua Chiêm là Chế Mân để đổi lấy 2 châu Ô, Lý.

Huyền Trân về Chiêm, được phong hoàng hậu, mĩ hiệu là Paramecvari. Chỉ non một năm, Đ. vị 1307, tháng 5, Chế Mân mất.

Tục nước Chiêm, vua mất thì hoàng hậu phải vào hỏa đàn để tuẫn tang. Trần Anh tông biết thế, lo ngại cho tính mạng Huyền Trân, liền sai Nhập nội hành khiển Thượng thư tả bộc xạ là Trần Khắc Chung và An Phủ sứ là Đặng Văn sang Chiêm, giả tiếng đi điếu tang, để tìm cách cứu Huyền Trân đưa về nước.

Trong dân gian, cuộc đời Huyền Trân bị nhân dân đàm tiếu khá nhiều. Sĩ phu phần nhiều mượn chuyện Chiêu Quân cống Hồ đặt làm thơ Nôm chế diễu giới bình dân thì có câu:

Con vua lấy gã bán than

Nó đưa lên ngàn cũng phải đi theo

------------------

Nhìn lại một sự kiện lịch sử 1306 - 2006 : 700 năm cuộc tình Chế Mân và Huyền Trân Công Chúa

Vì tuổi già sức yếu trong cuộc chiến chống Mông Cổ, vua Indravarman V thoái vị vào cuối thế kỷ 13, nhường ngôi lại cho con là Jaya Sinhavarman III, mà người Việt gọi là Chế Mân.

Chữ "Chế" phiên âm từ chữ phạn Cri (vua), còn chữ "Mân" là phiên âm sau cùng của chữ Sinhavarman.

Khi còn là hoàng tử, Chế Mân tên Harijit, con của hoàng hậu Gaurendrakmi. Chế Mân là một bậc anh tài lỗi lạc, từng theo cha đánh giặc chống quân xăm lăng Mông Cổ. Trong suốt thời gian trị vì, Chế Mân đã xây dựng nhiều đền đài tráng lệ, như tháp Po Klaun Garay trên đồi Chek Hala (tức Đồi Cây Trầu ở Phan Rang), và đem lại sự thịnh vượng cho nhân dân Champa.

Nhà vua chú trọng rất nhiều đến lãnh vực ngoại giao. Vương quốc Champa giao thiệp thân mật với các vương quốc Lào và Chân Lạp. Ngoài ra hai vương quốc Champa và Java (Nam Dương) còn nối kết tình thân khá chặt chẽ qua sự kết duyên giữa công chúa Tapasi của Java và Chế Mân. Nhưng đối với kẻ xâm lăng, như quân Mông Cổ, Chế Mân chiến đấu tới cùng cho tới khi đuổi được quân ngoại xâm ra khỏi lãnh thổ mới thôi; đối với những kẻ mạnh hơn nhà vua không bao giờ chịu phục tùng.

Còn Đại Việt, sau khi giành lại quyền độc lập vào thế kỷ thứ 10, liền thực hiện chính sách đưa người Việt tiến dần về phía Nam tìm thêm đất mới. Cuộc Nam Tiến này đã biến các quốc gia láng giềng thành những chư hầu mà vương quốc Champa là nạn nhân đầu tiên. Xung đột biên giới ở phía Bắc là một trong những vấn đề rất khó giải quyết trong suốt quá trình hình thành của vương quốc Champa. Chính vì thế ngay khi vừa lên ngôi, Chế Mân liền chấm dứt bang giao với Đại Việt, một vương quốc thù thường gây chiến với Champa thời đó.

Phải chờ đến năm 1293, nhân dịp lễ đăng quang của vua Trần Anh Tôn (sau khi vua cha là Trần Nhân Tôn thoái vị), Chế Mân đã gởi một phái đoàn sang Đại Việt tham dự, quan hệ giữa hai nước mới thân thiện trở lại.

Chế Mân dâng châu Ô và Lý làm lễ cầu hôn

Tháng 3 năm Tân Sửu (1301), vua Trần Anh Tôn du lãm về phương Nam và có ghé thăm Champa. Sau chuyến viếng thăm này, vua Champa đã gởi một phái đoàn đến thủ đô Thăng Long (lần thứ hai) để thắt chặt bang giao giữa hai nước. Nhân dịp này, cựu hoàng Trần Nhân Tôn xin theo phái đoàn sứ giả để viếng thăm Champa. Cho tới nay không có tài liệu lịch sử nào cho biết mục đích của cuộc viếng thăm này là gì. Sau khi ở lại Champa khoảng 9 tháng, trước khi về lại Thăng Long, cựu hoàng Trần Nhân Tôn có hứa gả công chúa Huyền Trân cho vua Champa là Chế Mân (có lẽ là để tạ ơn và thắt chặt quan hệ hữu nghị giữa hai vương quốc).

Tuy nhiên khi hay tin vua Champa muốn kết duyên với một công chúa Đại Việt, một phong trào phản đối mãnh liệt đã xảy ra trong triều đình Champa, nhưng nhà vua vẫn cương quyết tiếp tục thương lượng với triều đình Đại Việt thủ tục cưới hỏi. Các cuộc thương luợng kéo dài đến đầu năm 1305 và chỉ chấm dứt vào tháng 6 năm Bính Ngọ (1306) khi Chế Mân quyết định dâng châu Ô và châu Lý (từ Quảng Trị đến đèo Lao Bảo phía Nam Huế) cho Đại Việt để làm quà cưới công chúa Huyền Trân, mặc dù chưa bao giờ thấy mặt.

Văn nhân Việt châm biếm cuộc hôn nhân

Sự chống đối tại Đại Việt cũng không thua gì. Dư luận trong nước trách cứ vua Trần Anh Tôn không nghĩ gì đến danh dự của vương quyền khi gả em gái mình cho vua Chăm để đổi châu Ô và châu Lý. Đối với người Việt thời đó, Champa vẫn là vương quốc của những nhóm người «Man» (Mọi, Hời), nghĩa là chưa biết tới đạo lý Thánh Hiền (Khổng Giáo).

Không biết sắc đẹp của công chúa Huyền Trân như thế nào, nhưng một số rất đông thi sĩ Việt đã không tiếc lời châm biếm cuộc hôn nhân dị chủng vì đổi chác chính trị :

"Tiếc thay cây quế Châu Thường
Để cho người Mọi người Mường nó leo"...
"Con vua lấy thằng bán than
Nó đưa lên ngàn cũng phải đi theo"...

hay :

"Đổi chác khôn ngoan khéo nực cười
Vốn đã không mất lại thêm lời
Hai châu Ô, Lý vuông nghìn dặm
Một gái Huyền Trân của mấy mươi
Lòng đỏ khen ai lo việc nước
Môi son phải giống mãi trên đời
Châu đi rồi lại châu về đó
Ngơ ngẩn trông nhau mấy chú Hời".
(Thái Xuyên, Vịnh Huyền Trân công chúa)

Đưa Huyền Trân về lại cố quốc

Năm 1306, một phái đoàn hùng hậu của triều đình Chăm ra đón công chúa Huyền Trân về Vijaya (Đồ Bàn, Bình Định), tại đây Huyền Trân được tôn là hoàng hậu Paramesvari, vợ thứ ba của Chế Mân. Nhà Trần tiếp thu lãnh thổ hai châu Ô và Lý và đổi tên thành Thuận Châu và Hóa Châu rồi giao cho Đoàn Nhữ Hài cai quản.

Đối với người Champa, đây là một cái nhục. Dân chúng Chăm tại hai châu Ô và Lý đã nổi lên chống lại sự có mặt của quân triều đình Đại Việt trên lãnh thổ của họ.

Tình hình tại kinh đô Vijaya cũng không khá gì hơn, các quần thần cực lực phản đối sự hiện diện của một công chúa Việt trong cung đình. Sự phản đối của họ không mang tính kỳ thị chủng tộc mà là chính trị : vương quốc Champa đã bị Đại Việt chiếm quá nhiều đất (năm 1069, Đại Việt đã chiếm ba châu địa đầu phía Bắc là Địa Lý, Ma Linh và Bố Chính), nay lại mất thêm đất nữa. Từ đó quan hệ giữa hai nước trở nên gay go, nếu không muốn nói là thù địch.

Đối với vua Trần Anh Tôn, việc gả em gái của mình là Huyền Trân cho Chế Mân là chuyện bất đắc dĩ, vì muốn giữ lời hứa của Thượng Hoàng mà thôi. Chính vì thế cuộc thương lượng về thủ tục cưới gả đã kéo dài suốt 5 năm mới thành (từ 1302 đến 1306). Đoàn Nhữ Hài là một trong những sứ giả đã có thái độ bất kính đối với Chế Mân, khi trình quốc thư ông đã đặt nó trước mặt vua Chăm để lạy, ý nói rằng ông lạy vua Đại Việt chứ không phải vua Chăm.

Sau khi Chế Mân chết, "vua Trần Anh Tôn sợ Huyền Trân sẽ hỏa táng theo chồng. Nhà vua bèn sai Trần Khắc Chung và Đặng Văn sang Chiêm Thành để bày mưu cứu công chúa về. Khi thuyền công chúa ra đến giữa bể, Trần Khắc Chung đem một chiếc thuyền nhẹ cướp công chúa về, rồi cùng công chúa tư thông, quanh quất trên bể, đi hơn một năm mới về kinh sư" (Thái Văn Kiểm, Đất Việt Trời Nam).

Trong khi đó sử liệu Champa lại ghi rằng : "Từ khi có sự hiện diện của Huyền Trân trong cung thành, vấn đề nội bộ Champa càng đi sâu vào khủng hoảng, để rồi người ta cho biết Chế Mân từ trần vào năm 1307. Cái chết này xảy ra trong một hoàn cảnh khá đặc biệt, người ta không biết nguyên nhân nào dẫn đến cái chết của Chế Mân".

Theo tin từ triều đình Đại Việt, Chế Mân chết vì tuổi già. Lập luận này có đúng hay không ? Dư luận Champa đã rất xôn xao : nếu không phải chết vì tuổi già, thì cái chết của nhà vua có liên hệ gì với cô công chúa Việt trong cung đình thời đó ? Có nên đặt ra nghi vấn là Huyền Trân có dính dáng đến cái chết của nhà vua hay không hay bà có nhận công tác nào không từ Thăng Long ?

Biết rằng không có gì rõ rệt cho lắm để kết luận về biến cố này. Tuy nhiên, nếu Huyền Trân không dính dáng gì đến cái chết của Chế Mân, tại sao triều đình Việt Nam phải ra lệnh cho Trần Khắc Chung đến Champa tìm cách đưa bà chạy trốn ? Tài liệu phía Việt Nam lập luận rằng, vì sợ Huyền Trân bị bắt đưa lên dàn hỏa thiêu để cùng hỏa táng với Chế Mân.

Đây đúng là một chuyện khôi hài, bất chấp phong tục tập quán của người Chăm thời đó. Theo truyền thống của hoàng gia Champa, chỉ có người vợ Cả mới có quyền lên dàn hỏa thiêu này. Lúc đó là hoàng hậu Tapasi gốc Java. Chết theo chồng là một vinh dự lớn lao dành cho hoàng hậu Champa, những người vợ sau không có vinh dự này. Hơn nữa, theo phong tục của người Chăm thời đó, xác người quá cố phải đưa lên dàn hỏa táng tối đa là 7 ngày sau khi chết, vì không có điều kiện bảo quản xác người quá cố trong một xứ nhiệt đới.

Thêm vào đó việc thông tin từ Vijaya đến Thăng Long nhanh nhất là ba ngày và thêm ba ngày từ Thăng Long đến Vijaya, đó là chưa kể những ngày chuẩn bị. Nếu đúng theo phong tục của người Chăm thì hoàng hậu Paramesvari đã bị thiêu trước khi phái đoàn từ Đại Việt đến tiếp cứu.

Thật ra trong vụ này triều đình Chiêm Thành đã quyết định trả Huyền Trân về lại cho nhà Trần để đòi lại hai châu Ô và Rí, nên đã tiếp đón phái đoàn Trần Khắc Chung một cách ân cần và còn cấp hơn 300 thủy binh hộ tống về nước. Sự từ khước kết nghĩa sui gia này có một ý nghĩa đặc biệt, nó thể hiện sự từ chối hợp tác giữa hai nền văn minh và văn hóa khác nhau, một bên là văn minh văn hóa Khổng Mạnh và một bên là văn minh văn hóa Ấn Độ. Cả hai vương triều gần như chấp nhận sự khác biệt đó và không muốn có một sự hòa hợp nào.

Còn chuyện hỏa thiêu có lẽ đã do Trần Khắc Chung thêu dệt ra để được Trần Anh Tôn cử sang Chiêm Thành đón Huyền Trân về nước. Sau khi gặp lại người yêu, thay vì căng buồm về Bắc ông đã dẫn Huyền Trân ra một hoang đảo tư thông với nhau trong suốt một năm liền, đến mùa thu năm 1308 mới lên thuyền về lại Thăng Long. Đoàn thủy binh Chăm lúc đó mới được giao trả cho Chiêm Thành để báo cáo sự việc.

Trở lại vấn đề dâng dất. Đây không phải là lần đầu tiên trong lịch sử nước Việt triều đình kết nghĩa sui gia để nới rộng lãnh thổ. Trong thế kỷ thứ 17, vua Lê Thần Tôn cũng gả một công chúa cho vua Lào là Suliya Vongsa, cũng như Chúa Sãi đã gả công chúa Ngọc Vạn cho vua Chân Lạp là Chey Chetta II và công chúa Ngọc Hoa cho vua Champa là Po Rome. Xét cho cùng, việc gả các công chúa Việt cho vua chúa các nước lân bang có lẽ nằm trong chính sách mở mang bờ cõi của các triều đình Việt.

Cái chết của Chế Mân năm 1307 để lại một bầu trời huyền bí. Mất hai châu Ô và Lý là một biến cố đớn đau cho toàn dân Champa. Quần thần Chăm trách vua Chế Mân đã vì sắc đẹp mà dâng đất hai châu Ô và Lý cho người Việt. Đây là vùng đất chiến lược quan trọng để bảo vệ lãnh thổ trung tâm là Vijaya, vì từ sau ngày đó sự hiện diện của người Việt trên hai lãnh thổ này đe dọa trực tiếp sự sống còn của vương quốc Champa. Năm 1471 quân Đại Việt tiến chiếm Vijaya (Bình Định), rồi thôn tín luôn toàn bộ lãnh thổ Champa : 1611 chiếm Phú Yên, 1653 chiếm Nha Trang, 1832 chiếm Phan Rang và Phan Rí.

700 năm đã trôi qua, cuộc tình Chế Mân và Huyền Trân công chúa vẫn để lại nhiều câu hỏi lớn. Chế Mân đã vì tình mà quên quyền lợi đất nước ? Huyền Trân có thực sự yêu thương Chế Mân hay chỉ vì quyền lợi nhà Trần mà hy sinh mối tình của mình với Trần Khắc Chung ?

Nhắc đến cuộc tình này không phải để lên án Chế Mân đã lập gia đình với người Việt hay nhà Trần đã lợi dụng công chúa Huyền Trân cho những ý đồ bành trướng. Đối với những người còn quan tâm đến đất nước, sự kiện này cho thấy tổ tiên của người Việt và người Chăm đều quan tâm đến lãnh thổ và sẵn sàng hy sinh để bảo vệ lãnh thổ.

-------------------

Huyền Thoại Mối Tình, Huyền Trân Công Chúa, Vua Chế Mân

Nhà Trần kể từ Đức Thái Tông tới vua Anh Tông, là một giai đoạn cường thịnh nhất trong dòng sử Việt. Vua thánh, tôi thần, nên đã lập được những chiến công hiển hách oanh liệt nhất, qua ba lần đuổi đánh quân Nguyên-Mông ra khỏi bờ cõi Đại Việt. Năm Tân Sửu 1301, Thái Thượng Hoàng Trần Nhân Tông khi du ngoại tại Chiêm quốc, có hứa với vua Chế Mân, là sẽ gã Huyền Trân công chúa cho người nhưng triều đình, nhất là Vua Anh Tông không tán thành, ngại lý so đường xa, phong tục khác biệt giữa hai dân tộc, nên không muốn đưa em gái mình tới miền đất xa lạ. Cuối cùng vua Chiêm phải dâng hai châu Ô và Lý, làm lễ cưới mới được chấp thuận.

Tháng 6 năm Bính Ngọ (1306), Huyền Trân lên đường sang Chiêm quốc, còn nhà Trần tiếp nhận hai châu trên, đổi thành Hoá và Thuận Châu, tức là tỉnh Quảng Trị và một phần tỉnh Thừa Thiên ngày nay. Dù thời gian có đổi thay và bia lời nọc rắn của vài kẻ đố kỵ ganh hờn, vẫn còn kéo dài tới hôm nay, không ngớt đặt chuyện trách chê biếm nhẽ, nhưng muôn đời Trần Huyền Trân, cũng vẫn là một anh thư nước Việt và trên hết, câu chuyện tình tay ba giữa Huyền Trân - Khắc Chung - Chế Mân, nếu có, cũng là một huyền thoại diễm tình nhất trong những mối tình dẹp có máu lệ, của những phụ nữ phi thường đất Việt, mà mở đầu là mối tình đắm đuối của Trọng Thủy - Mỵ Châu, tới nay ai cũng muốn nhắc, cho dù chỉ đề thương sầu và tiếc hận:

Xưa nay, tình là cái gì, chẳng qua cũng chỉ là những niềm đau đứt ruột, nên ta sao dám trách tiền nhân, vì chính ta cũng chẳng thoát được nợ tình:

"Người đến đó rồi đi vào thiên cổ
bỏ trơ ta với nguyện ước mùa xuân
cuộc tình hờ e ấp lắm bâng khuâng
nay thoáng chốc thành tình sầu cô quạnh ..

Ôi đau đớn trót sinh nhằm thế kỷ
nên cho dù có đắm đuối hiến dâng
người là hoa ta đâu dám lại gần
chỉ vĩnh cửu ôm tình hờ bước vội .."

1- VUA CHẾ MÂN:

Đọc Việt sử, tới những trang viết về cuộc tình của Huyền Trân công chúa và vua Chế Mân, thường thấy bên lề câu chuyện chính sử, có kèm theo những câu ca dao không rõ xuất xứ:

"Tiếc thay cây quế giữa rừng,
để cho thằng Mán, thằng Mường nó leo
tiếc thay hạt gạo trắng ngần,
đã vo nước đục, lại vần lửa rơm."

Thực tế không thấy chính sử nào đề cập tới chuyện tình giữa công chúa Huyến Trân và quan Nhập Nội Hành Khiển Thượng Thư Tả Bộc Xạ Trần Khắc Chung, mà toàn là lời đồn bên lề. Chắc là vậy, cho nên thời tiền chiến, đã có một nhà văn viết cuốn tiểu thuyết dã sử 'cánh buồm thoát tục', nói về câu chuyện tình lãng mạn trên. Mới đây trên báo chí năm 1995, có Nguyễn Nhân Thống viết bài, nói vua Chế Mân bị bệnh phong lác, nên đã có tên là vua Lác qua tên Chàm là Po Klong Giray (1151-1205). Đây là một sự lầm lẫn vô tình hay giả vờ quên có ác ý, với mục đích đổ dầu vào lửa, làm sống lại một niềm đau quá khứ mà chẳng ai muốn. Theo sử liệu, vua này sinh trước vua Chế Mân hơn một thế kỷ, và nổi danh là một đấng minh quân của Chiêm Thành. Ngài đã xây dựng Ba Tháp và Đập Nha Trịnh, trên sông Dinh tại Phan Rang, tỉnh Ninh Thuận ngày nay.

Cũng căn cứ vào sử liệu, ta biết vua Chế Mân có tên là Harijit, con vua Indravarman đệ ngủ, hiện gia phả của dòng họ này, còn thấy khắc trên văn bia Đông Dương I và II, tại tỉnh Quảng Nam (Trung Phần ) như sau: 'Triều đại UROJA, Paramxvara sinh Uroja - Dharmaraja - Rudravarman - Indravarman - Jaya Indravarman - Jaya Sinhavarman, tức thế tử Harijit hay vua Chế Mân - sinh Chế Chi, Chế Đà A Bà Niêm và Chế Đa Đa (con Huyền Trân).

Theo Việt sử, tháng sáu năm Ất Mùi (1295), Thái thượng hoàng Trần Nhân Tông đi tu, sau khi nhường ngôi vua cho con là Anh Tông. Tháng tám năm Kỷ Hợi (1299), Ngài vào núi Yên Tử, sống đời khổ hạnh và trở thành Tổ của Thiền phái Trúc Lâm, đạo hiệu Trúc Lâm Đại Sĩ. Việc vua Trần Nhân Tông hứa gã công chúa yêu quý nhất của Ngài cho vua Chế Mân, cũng không ngoài việc "anh hùng trọng anh hùng", qua cái tư cách hào hoa mã thượng của nhà vua trẻ này, đã thể hiện vào năm 1283, vua Chế Mân đã lãnh đạo quân dân Chiêm quốc chống lại quân Mông Cổ khi chúng xâm lăng nước này. Chính vua Trần Nhân Tông đã tăng cường, 2 vạn quân và 500 chiến thuyền sang giúp Chiêm Thành trong lúc đó.

Do tình cảm gắn bó tốt đẹp trên, nên khi Thượng Hoàng cùng với đoàn tăng lữ sang tham quan và nghiên cứu tình hình tôn giáo của nước này, được dịp chứng kiến hành động của vua Chế Mân, khiến ngài quý trọng mới chịu gã Huyền Trân. Theo sử, thì tháng 2 Ất Tỵ (1305), sứ bộ nước Chiêm do sứ thần Chế Bồ Đài tới Thăng Long, dâng lễ cầu hôn, tháng 6 năm Bính Ngọ (1306) thì gã công chúa Huyền Trân. Nói tóm lại, qua con mắt của Trúc Lâm Đại Sĩ, việc gã công chúa Huyền Trân cho vua Chế Mân là xứng đáng vì nhà vua là bậc anh hùng thời đại, chứ không phải thằng Mường hay Mán, cũng không phải là lửa rơm hay nước đục gì cả. Ngoài ra hiện nay có ít người không biết dựa vào nguồn sử liệu nào, đã kết tội cho nhà Trần là đem Huyền Trần gã cho Chế Mân, mục đích chỉ để chiếm đất đai của người Chàm. Họ quên là lúc đó, Đại Việt rất hùng mạnh, kể cả đế quốc Nguyên Mông vô địch thế giới, nhưng khi đến nước Nam, cả ba lần đều bị đánh tan. Như vậy lúc đó, trong sức mạnh xẽ núi đó, quân Việt nếu có lòng xâm lăng cướp đất lân bang, liệu người Chiêm chống giữ nổi hay không?

Về việc bia miệng căn cứ chuyện Khắc Chung cứu Huyền Trân, sau đó gần một năm mới về nước, mà cho rằng hai người đã tư thông. Chuyện này đến nay vẫn là huyền thoại vì chính sử không hề nhắc tới. Theo sử liệu, trong phái đoàn sang Chiêm Thành giải cứu công chúa Huyền Trân lúc đó, rất đông đảo, ngoài Chủ tướng họ Trần còn có An phù sứ Đặng Vân..

Phương chi, Thượng tướng Trần Khắc Chung là một người rất có danh vọng đời Trần, ông còn là một thiền sư, đã từng đề bạt cho tập 'Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục' do nhà sư Pháp Loa biên tập, vua Nhân Tông hiệu đính. Bao nhiêu đó đủ thấy đạo đức của ông, vì vậy sau khi về triều, Trần Khắc Chung vẫn được từ vua tới dân chúng kính nể ngưỡng mộ, qua các triều Anh Tông, Minh Tông. Sau rốt theo sử, cho biết vua Anh Tông rất nghiêm khắc, nếu quả thật Trần Khắc Chung tư thông với Huyền Trân, làm nhục quốc thể Đại Việt, liệu ông có thoát được sự trừng phạt của triều đình lúc đó, như thượng phẩm Nguyễn Hưng, chỉ can tội đánh bạc, mà đã bị vua Anh Tông ra lệnh đánh chết vào tháng ba năm Bình Thân 1296.

2--HUYỀN TRÂN CÔNG CHÚA VỀ CHIÊM QUỐC:

Sử đã kể lại cuộc tiễn đưa Huyền Trân công chúa về Chiêm quốc làm vợ vua Chế Mân, thật long trọng. Từ kinh đô Đại Việt đến Bến Đông Bộ Đầu, cờ xí rợp trời, hai bên đường người đứng xem đông nghịt.

Dẫn đầu là sứ bộ Chiêm Thành, kế đó là kiệu hoa của công chúa, bên tả là kiệu của Văn Túc Vương Trần Đạo Tải, bên hữu là kiệu của Thượng tướng Trần Khắc Chung, tiếp theo là Trí Khu Mật viện Sự Đoàn Nhử Hài, Trạng Nguyên Mạc Đĩnh Chi, Hoàng Giáp Nguyễn Trung Ngạn. Đoàn tuỳ tùng gồm các quan văn võ và hoàng gia theo đưa tiễn, trên ngàn người. Riêng dân vì lòng mến mộ một vị công chúa vì nước hy sinh, lại có đức hạnh và nhan sắc thiên kiều bá mỵ, nên nô nức rủ nhau đi xem đông không kể xiết.

Dù cố gạt lệ trước mặt những người đưa tiễn, nhưng công chúa cũng không sao cầm lòng nổi khi bước chân xuống thuyền, nên nàng chỉ còn biết đưa tay vái lạy, non nước và đồng bào trong giờ vĩnh biệt. Người sau cảm thông nỗi niềm cay đắng của một kiếp hoa vì nước quên mình, nên đã trút cạn lòng mình trong lời ca bi thiết của điệu Nam Bình:

'Nước non ngàn dặm ra đi,
Mối tình chi
Mượn màu son phấn
Đền nợ Ô Ly
Xót thay vìĐương độ xuân thì..'

Và rồi một phát pháo hiệu nổ vang, tiếp theo là hàng chục ánh pháo bông tỏa sáng khắp bầu trời. Đoàn thuyền căng buồm rời bến. Trong khoang thuyền, công chúa ngồi giữa hoa trầm thơm hương ngào ngạt nhưng hồn thì như đã gởi tận ngàn phương. Bên tai, tiếng cha già căn dặn vẫn còn văng vẳng: 'Đây là cuộc tình ngoại giao, con phải cố làm sao giữ hòa khí giữa hai nước và trách nhiệm làm làm vợ đối với Chế Mân '. Thuyền ra khỏi cửa biển Đại Hoàng vừa lúc hoàng hôn ập xuống bao trùm vạn vật. Người buồn gặp cảnh càng buồn hơn, làm ai có thể ngăn được lệ, huống chi là một công chúa đa sầu?

Thật ra nhiệm vụ của Huyền Trân hoàn toàn khác xa với lần đi cống Hồ của Chiêu Quân hay Trần Hạnh Nguyên. Công Chúa lấy chồng vì trách nhiệm với đất nước, vừa đem về bờ cõi thêm hai châu Ô-Lý, vừa kết thân với Chiêm Quốc làm thành thế phên dậu, chống giặc Mông-Nguyên phương bắc. Thế nhưng thiên hạ cứ vô tình, mai mỉa, ngay cả hoàng tộc cũng không tha:

'hoài công mà gã chồng xa,
trước là mất giỗ, sau là mất con..'

Sáng hôm sau, trong khi đoàn thuyền hoa còn đang lênh đênh trên biển, thì bỗng vang lên một tiếng pháo lệnh thật lớn, thì ra đoàn thuyền rồng của vua Chế Mân ra tận biển rước công chúa. Khi hai đoàn thuyền xáp lại gần nhau, bên thuyền Hoàng gia Chiêm Thành trống kèn, đàn sáo vang lên rộn rã. Trong lúc đó, đoàn thuyền của Đại Việt cũng đốt pháo mừng, xác pháo theo gió bay đỏ cả mặt biển. Hòa thượng Du Già, trong bộ áo cà sa màu vàng, đội mũ hoa sen, đứng trước mũi thuyền rồng, đại diện cho vua Chế Mân, tiếp kiến Hòa thượng Minh Thái, đại diện cho vua Trần Anh Tông của Đại Việt. Sau đó hai đoàn thuyền song song tiến vào đất liền, nơi biên giới giữa hai nước.

Thuyền cập bến, cũng vừa lúc vua Chế Mân từ kiệu vàng tiến lại. Nhà vua cao lớn, mình vận áo bào trắng, quần che cũng màu trắng, ngoài khoắc áo giáp đan bằng sợi vàng, chân mang hia đen thêu chim thần Garuda. Ngang ngực thắt đai ngọc, lung lẳng bên hông là một thanh bảo kiếm khắc hình thần Ganesa đầu voi mình người, võ kiếm bằng vàng, chuồi kiếm bằng ngà voi nạm hồng ngọc. Đầu đội mũ trụ bằng vàng, chóp nhọn, trên đỉnh nạm một viên ngọc quí to bằng trứng chim sẻ, luôn luôn tỏa ánh sáng bảy màu.

Vua còn trẻ, da màu nâu sạm nhưng cốt cách thanh kỳ, toát lên cái vẻ hào hoa phong nhã của một quân vương đa tình, đa cảm. Bên này, Huyền Trân e ấp chấp tay khép nép chào nhà vua bằng tiếng Chàm, khiến vua sững sờ không ngờ một nàng công chúa Đại Việt, lại thông thạo tiếng nước mình một cách trôi chảy. Rồi cả hai sóng đôi bước về phía kiệu đang chờ, giữa tiếng hô chào vang dậy của thần dân Chiêm quốc, dành cho một hoàng hậu người Đại Việt. Trước hương án nghi ngút khói hương nơi vùng biên tái, có sự chứng kiến của Hoà thượng Minh Thái, bên cạnh công chúa Huyền Trân, quốc vương Chiêm Thành là Chế Mân dõng dạc tuyên bố sẽ dâng hai châu Ô-Lý cho Đại Việt như lời hứa để làm sinh lễ cưới công chúa Đại Việt, phong cho công chúa Huyền Trân làm hoàng hậu Chiêm quốc, tên hiệu là Paramervan, cùng với hoàng hậu Tapasi, cả hai đều làm mẫu nghi thiên hạ.

Tương truyền, khi còn cầm quyền, vua Chế Mân đã lập vườn Mai Uyển ở Cà Ná, ranh giới giữa Ninh và Bình Thuận. Tại đây, vua cùng hoàng hậu Paramervan (Huyền Trân) dạo chơi và thưởng ngoạn các loại hoa quý trong vườn, nhất là Mai đủ loại, từ bạch mai, hồng mai hai tầng cánh rất lạ cho tới loại hoàng mai cánh vàng mỏng mà ta thường thấy trong những ngày tết.

Trước kia, thị xã Phan Thiết có một con đường rất dài, chạy dọc theo bờ sông Mường Mán, từ Trường Trung Học Tư Thục Chính Tâm ở Bình Hưng, qua Ấp Hưng Long và Vĩnh Phú, tới tận cửa biển Thương Chánh, mang tên Huyền Trân Công Chúa. Đây cũng là một trong những con đường diễm tình của Phan Thiết, vì hằng ngày có rất nhiều tà áo dài trắng của các trường trung học xuôi ngược, khiến cho con đuờng đã heo hút vì chiều dài, lại càng thêm gợi tình, khi những cánh hoa đẹp mất hút trong mù sương nhưng vẫn để lại cho khách tình si một mùi hương diễm tuyệt:

'Chào em áo trắng giờ tan học
gót ngọc làm mây vỡ cuối trời
phố nhỏ buồn hiu chờ thức giấc
những hàng phượng cũng vổ tay vui.'

Cảnh vẫn còn đó mà người xưa đâu tá? kể cả tên đường 'Huyền Trân Công Chúa', cũng bị xóa sổ và thay vào cái tên lạ hoắc Võ Thị Sáu, không biết đâu mà mò. Đời nay, gần như những bí ẩn của lịch sử thế giới bao đời, bị văn minh khoa học soi sáng, đào bới tới tận âm phủ, vậy mà vẫn còn không ít người cứ cầm đuốc đi giữa ban ngày để tìm ánh mặt trời, thì trách sao được mấy trăm năm trước, miệng đời nọc rắn ganh tị, thêm bớt lịch sử.

Nhưng sự thật vẫn là sự thật. Cho nên chúng ta cũng đừng bận tâm, khi thấy các nhân vật lịch sử bao đời của dân tộc Việt, thỉnh thoảng bị ai đó ném bùn nhưng có tổn hại gì đâu, trái lại đây là dịp để cho tiền nhân có dịp mĩm cười với nhân thế:

"Trong đầm gì đẹp bằng sen
Lá xanh bông trắng lại chen nhụy vàng
Nhụy vàng bông trắng lá xanh
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn."

Chưa rõ tác giả

Công hàm của TT Phạm Văn Đồng

2008-08-23T17:09:00.006+07:00

Công hàm của TT Phạm Văn Đồng không thể là cơ sở để TQ lấn chiếm Hòang Sa của VN.

Bối cảnh ra đời của Công Hàm:

Ngày 4 tháng 9 năm 1958, Chu Ân Lai, Thủ tướng nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa công khai tuyên bố với quốc tế về quyết định của Chính phủ Trung Quốc về hải phận 12 hải lý kể từ đất liền của Hoa Lục, có đính kèm bản đồ về đường ranh giới lãnh hải, trong đó bao gồm quần đảo Hoàng Sa.
Cùng lúc bấy giờ, chiến tranh với Mỹ bắt đầu leo thang, Hạm đội 7 của Mỹ hoạt động trên eo biển Đài Loan và đe doạ Trung Quốc. Bối cảnh ấy, TT Phạm Văn Đồng đã phải lập tức lên tiếng để ủng hộ Trung Quốc, nhằm gây một lực lượng phản công lại với mối đe doạ của Mỹ.
Lời lên tiếng ủng hộ Trung Quốc của TT Phạm Văn Đồng, thực hiện bằng 1 Công hàm Và hình như giờ đây TQ viện dẫn vào Công hàm ấy để nói rằng VN đã đồng ý Hòang Sa là của họ. Công hàm đề ngày 14 tháng 9 và cho đăng trên báo Nhân Dân ngày 22 tháng 9 năm 1958...

Công hàm của TT Phạm Văn Đồng

Sau đây là bài phân tích giá trị Pháp Lý của Công Hàm trên Tạp chí Thời Đại :

Những lời tuyên bố trên không có hiệu lực vì trước năm 1975, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa không quản lý những đảo này. Lúc đó, những đảo này nằm dưới sự quản lý của Việt Nam Cộng hoà; mà các chính phủ Việt Nam Cộng hoà luôn luôn khẳng định chủ quyền của Việt Nam trên hai quần đảo. Còn Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam cũng không tuyên bố điều gì có thể làm hại đến chủ quyền này cả. Tác giả Monique Chemillier-Gendreau đã viết như sau:

“Dans ce contexte, les declarations ou prise de position éventuelles des autorités du Nord Vietnam sont sans consequences sur le titre de souveraineté. Il ne s’agit pas du gouvernement territorialement competent à l’égard des archipels. On ne peut renoncer à ce sur quoi on n’a pas d’autorité…”
(“Trong những điều kiện này, những lời tuyên bố hoặc lập trường nào đó của chính quyền miền Bắc Việt Nam không có hiệu lực gì đối với chủ quyền. Đây không phải là chính quyền có thẩm quyền trên quần đảo này. Người ta không thể chuyển nhượng những gì người ta không kiểm soát được…”).

Một lý lẽ thứ hai nữa là đứng trên phương diện thuần pháp lý, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa lúc đó không phải là một quốc gia trong cuộc tranh chấp. Trước năm 1975, các quốc gia và lãnh thổ tranh chấp gồm: Trung Quốc, Đài Loan, Việt Nam Cộng hoà và Philippin. Như vậy, những lời tuyên bố của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa xem như lời tuyên bố của một quốc gia thứ ba không có ảnh hưởng đến vụ tranh chấp.

Nếu đặt giả thuyết Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một thì dựa trên luật quốc tế, những lời tuyên bố đó cũng không có hiệu lực. Tuy nhiên, có tác giả đã nêu thuyết “estoppel” để khẳng định những lời tuyên bố đó có hiệu lực bó buộc đối với Việt Nam, và Việt Nam bây giờ không có quyền nói ngược lại.

Theo luật quốc tế, không có một văn bản pháp lý nào có thể gắn cho những lời tuyên bố đơn phương một tính chất bó buộc, ngoại trừ thuyết “estoppel”. Điều 38 Quy chế Toà án Quốc tế không liệt kê những lời tuyên bố đơn phương trong danh sách những nguồn gốc của luật pháp quốc tế. Estoppel là một nguyên tắc theo đó một quốc gia không có quyền nói hoặc hoạt động ngược lại với những gì mình đã nói hoặc hoạt động trước kia. Câu tục ngữ thường dùng để định nghĩa nó là “one cannot at the same time blow hot and cold.” Nhưng thuyết estoppel không có nghĩa là cứ tuyên bố một điều gì đó thì quốc gia tuyên bố phải bị ràng buộc bởi lời tuyên bố đó.

Thuyết estoppel bắt nguồn từ hệ thống luật quốc nội của Anh, được thâu nhập vào luật quốc tế. Mục đích chính của nó ngăn chặn trường hợp một quốc gia có thể hưởng lợi vì những thái độ bất nhất của mình, và do đó, gây thiệt hại cho quốc gia khác.Vì vậy, estoppel phải hội đủ các điều kiện chính:
1. Lời tuyên bố hoặc hành động phải do một người hoặc cơ quan đại diện cho quốc gia phát biểu, và phải được phát biểu một cách minh bạch (clair et non equivoque).
2. Quốc gia nại “estoppel” phải chứng minh rằng mình đã dựa trên những lời tuyên bố hoặc hoạt động của quốc gia kia, mà có những hoạt động nào đó, hoặc không hoạt động. Yếu tố này trong luật quốc nội Anh-Mỹ gọi là “reliance”.
3. Quốc gia nại “estoppel” cũng phải chứng minh rằng, vì dựa vào lời tuyên bố của quốc gia kia, mình đã bị thiệt hại, hoặc quốc gia kia đã hưởng lợi khi phát biểu lời tuyên bố đó.
4. Nhiều bản án còn đòi hỏi lời tuyên bố hoặc hoạt động phải được phát biểu một cách liên tục và trường kỳ. Thí dụ: bản án “Phân định biển trong vùng Vịnh Maine”, bản án “Những hoạt động quân sự và bán quân sự tại Nicaragua”, bản án “Ngôi đền Preah Vihear”,…

Ngoài ra, nếu lời tuyên bố đơn phương có tính chất một lời hứa, nghĩa là quốc gia tuyên bố mình sẽ làm hoặc không làm một việc gì, thì quốc gia phải thực sự có ý định muốn bị ràng buộc bởi lời hứa đó, thực sự muốn thi hành lời hứa đó.

Thuyết estoppel với những điều kiện trên đã được án lệ quốc tế áp dụng rất nhiều. Trong bản án “Thềm lục địa vùng Biển Bắc” giữa Cộng hòa Liên bang Đức và Đan Mạch/Hà Lan, Toà án quốc tế đã phán quyết rằng estoppel không áp dụng cho Cộng hòa Liên bang Đức, mặc dù quốc gia này đã có những lời tuyên bố trong quá khứ nhằm công nhận nội dung của Công ước Genève 1958 về thềm lục địa, vì Đan Mạch và Hà Lan đã không bị thiệt hại khi dựa vào những lời tuyên bố đó.

Trong bản án “Những hoạt động quân sự và bán quân sự tại Nicaragua” giữa Nicaragua và Mỹ, Toà đã phán quyết như sau: “… ‘Estoppel’ có thể được suy diễn từ một thái độ, những lời tuyên bố của một quốc gia, nhằm chấp nhận một tình trạng nào đó; thái độ hoặc lời tuyên bố không những phải được phát biểu một cách rõ rệt và liên tục, mà còn phải khiến cho một hoặc nhiều quốc gia khác dựa vào đó mà thay đổi hoạt động, và do đó phải chịu thiệt hại”.

Áp dụng những nguyên tắc trên của estoppel vào những lời tuyên bố của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, chúng ta thấy thiếu điều kiện 2/ và 3/ đã nêu ở trên. Năm 1956, năm 1958 và năm 1965, Trung Quốc đã không có thái độ nào, hoặc thay đổi thái độ vì dựa vào lời tuyên bố của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Và Trung Quốc cũng không thể chứng minh được rằng mình bị thiệt hại gì do dựa vào những lời tuyên bố đó. Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cũng không được hưởng lợi gì khi có những lời tuyên bố đó. Lúc đó hai dân tộc Việt Nam và Trung Hoa rất thân thiện, “vừa là đồng chí, vừa là anh em”. Những lời tuyên bố của Thủ tướng Phạm Văn Đồng hoàn toàn do tình hữu nghị Hoa-Việt. Hơn nữa, lời văn của bản tuyên bố không hề nói rõ ràng minh bạch là công nhận chủ quyền của Trung Quốc trên Hoàng Sa. Bức công hàm chỉ nói: “Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tôn trọng quyết định ấy (quyết định ấn định lãnh hải 12 dặm của Trung Quốc), và sẽ chỉ thị cho các cơ quan Nhà nước có trách nhiệm triệt để tôn trọng hải phận 12 hải lý của Trung Quốc…”.

Lời tuyên bố của Thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng có thể hiểu là một lời hứa đơn phương, một lời tuyên bố ý định sẽ làm một việc gì (declaration d’intention). Thật vậy, đây là một lời hứa sẽ tôn trọng quyết định của Trung Quốc trong việc ấn định lãnh hải của Trung Quốc, và một lời hứa sẽ ra lệnh cho cơ quan công quyền của mình tôn trọng lãnh hải đó của Trung Quốc.

Một lời hứa thì lại càng khó ràng buộc quốc gia đã hứa. Toà án Quốc tế đã ra thêm một điều kiện nữa để ràng buộc một lời hứa: đó là ý chí thực sự của một quốc gia đã hứa. Nghĩa là quốc gia đó có thực sự muốn bị ràng buộc bởi lời hứa của mình hay không. Để xác định yếu tố “ý chí” (intention de se lier), Toà xét tất cả những dữ kiện xung quanh lời tuyên bố đó, xem nó đã được phát biểu trong bối cảnh, trong những điều kiện nào (circonstances). Hơn nữa, nếu thấy quốc gia đó có thể tự ràng buộc mình bằng cách ký thoả ước với quốc gia kia, thì lời tuyên bố đó là thừa, và Toà sẽ kết luận là quốc gia phát biểu không thực tình có ý muốn bị ràng buộc khi phát biểu lời tuyên bố đó. Vì vậy, lời tuyên bố đó không có tính chất ràng buộc.

Trong bản án “Những cuộc thí nghiệm nguyên tử” giữa Úc/Tân Tây Lan và Pháp, Pháp đã tuyên bố là sẽ ngừng thí nghiệm nguyên tử. Toà án đã phán quyết rằng Pháp bị ràng buộc bởi lời hứa vì Pháp thực sự có ý muốn bị ràng buộc bởi lời hứa đó.

Trong trường hợp Việt Nam, Thủ tướng Phạm Văn Đồng, khi tuyên bố sẽ tôn trọng lãnh hải của Trung Quốc, không hề có ý định nói đến vấn đề chủ quyền trên Hoàng Sa và Trường Sa. Ông đã phát biểu những lời tuyên bố trên trong tình trạng khẩn trương, chiến tranh với Mỹ bắt đầu leo thang, Hạm đội 7 của Mỹ hoạt động trên eo biển Đài Loan và đe doạ Trung Quốc. Ông đã phải lập tức lên tiếng để ủng hộ Trung Quốc nhằm gây một lực lượng chống đối lại với mối đe doạ của Mỹ.

Lời tuyên bố năm 1965 của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cũng như vậy. Động lực của lời tuyên bố đó là tình trạng khẩn trương, nguy ngập ở Việt Nam. Đây là những lời tuyên bố có tính chính trị, chứ không phải pháp lý.

Nếu xét yếu tố liên tục và trường kỳ thì ba lời tuyên bố của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cũng không hội đủ tiêu chuẩn này. Estoppel chỉ đặt ra nếu chấp nhận giả thuyết Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một; và cả Pháp trong thời kỳ thuộc địa, và Việt Nam Cộng hoà trước năm 1975 cũng là một đối với Việt Nam hiện thời. Nếu xem như Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là một quốc gia riêng biệt với Việt Nam hiện thời, thì estoppel không áp dụng, vì như đã nói ở trên, lời tuyên bố sẽ được xem như lời tuyên bố của một quốc gia không có quyền kiểm soát trên lãnh thổ tranh chấp. Như vậy, nếu xem Việt Nam nói chung như một chủ thể duy nhất từ xưa đến nay, thì ba lời tuyên bố của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chỉ là một sự phát biểu có ý nghĩa chính trị trong đoản kỳ thời chiến, so với lập trường và thái độ của Việt Nam nói chung từ thế kỷ XVII đến nay.

Tóm lại, những lời tuyên bố mà chúng ta đang phân tích thiếu nhiều yếu tố để có thể áp dụng thuyết estoppel. Yếu tố “reliance” (tức là quốc gia kia có dựa vào lời tuyên bố của quốc gia này mà bị thiệt hại), và yếu tố “ý chí” (tức là quốc gia phát biểu lời hứa có ý muốn bị ràng buộc bởi lời hứa đó) rất quan trọng. Không có “reliance” để giới hạn sự áp dụng của estoppel thì các quốc gia sẽ bị cản trở trong việc hoạch định chính sách ngoại giao. Các quốc gia sẽ phải tự ép buộc cố thủ trong những chính sách ngoại giao lỗi thời. Khi điều kiện chung quanh thay đổi, chính sách ngoại giao của quốc gia kia thay đổi, thì chính sách ngoại giao của quốc gia này cũng phải thay đổi. Các quốc ga đổi bạn thành thù và đổi thù thành bạn là chuyện thường.

Còn những lời hứa đơn phương trong đó quốc gia không thật tình có ý muốn bị ràng buộc, thì nó chẳng khác gì những lời hứa vô tội vạ, những lời hứa suông của các chính khách, các ứng cử viên trong cuộc tranh cử. Trong môi trường quốc tế, nguyên tắc “chủ quyền quốc gia” (état souverain) rất quan trọng. Ngoại trừ tục lệ quốc tế và những điều luật của Jus Congens, không có luật nào ràng buộc quốc gia ngoài ý muốn của mình, khi mà quốc gia này không gây thiệt hại cho quốc gia nào khác. Vì vậy ý chí của quốc gia đóng một vai trò quan trọng trong việc quyết định tính chất ràng buộc của một lời hứa đơn phương

Vài lời từ Trung Tâm Dữ Liệu Hoàng Sa:

Chúng tôi đã rất đắn đo khi đưa công hàm này vào Hoàng Sa Wiki, tuy nhiên do vấn đề này là một phần của lịch sử về Hoàng Sa nên không thể né tránh được. Chúng tôi mong muốn các bạn thanh niên trong và ngoài nước không nên dùng vấn đề này để bới móc lẫn nhau, cái cần của chúng ta là hiểu rõ vấn đề này. Cũng hy vọng rằng qua vấn đề Hoàng Sa - Trường Sa, tất cả chúng ta có thể ngồi xuống với nhau, và tạo hơn nữa sự đoàn kết để tất cả vì tương lai của đất nước Việt Nam.

Xin cám ơn các bạn.

(Bài từ dự án mở Trung tâm Dữ liệu Hoàng Sa - Hoàng Sa Wiki)
Nguồn: THƯ VIỆN PHÁP LUẬT